Asosiy ma’lumotlar
- Oman tashqi ishlar vaziri Eron, Iroq va Yamanni ham qamrab oluvchi xavfsizlik paktini taklif qildi
- Uning so‘zlariga ko‘ra, AQSh mintaqada harbiy emas, balki iqtisodiy rol o‘ynashi kerak
- Oman 1976-yildagi, sakkiz ko‘rfaz davlati bunday tuzilma yaratishga harakat qilgan pretsedentga ishora qilmoqda
Mintaqaviy pakt haqidagi taklif
Oman tashqi ishlar vaziri Badr Al Busaidi Fors ko‘rfazi arab davlatlari va Eron o‘rtasida xavfsizlik hamda mintaqaviy iqtisodiyot sohasidagi hamkorlikni nazarda tutuvchi tinchlik bitimi tuzishga chaqirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, pakt Iroq va Yamanni ham qamrab olishi kerak, chunki Tehronda aynan shu hududlarda qurolli ittiqdochlari bor. Bayon chorshanba kuni Buyuk Britaniyaga tashrif chog‘ida qilingan, bu haqda The National xabar bermoqda.
Tashqi kuchlarning roliga tanqid
«Eronni o‘z ichiga olmaydigan ko‘rfaz xavfsizlik arxitekturasi o‘z tabiatida beqaror va tuzilma jihatidan yaroqsizdir», — dedi Al Busaidi BBC Radio 4 efirida va Eron «obyektiv fakt» ekanligini, unga ko‘z yumib bo‘lmasligini qo‘shdi. U bu tashabbusni birinchi marta dushanba kuni Kembrij universitetidagi ma’ruzada ilgari surgan edi, u yerda Hormuz bo‘g‘ozining amalda yopilishi «hal qilish imkonsiz» holatga aylanganini, chunki «tashqi kuchlar o‘zaro muloqot shartlarini belgilab kelmoqda», deb ta’kidladi. Uning fikricha, mintaqa muammolari ko‘rfaz davlatlarining o‘zi tomonidan hal etilishi kerak, hozirgi xavfsizlik mexanizmlari esa ko‘p yillar davomida tashqi kuchlarga tayanish tufayli yetarli darajada rivojlanmagan.
AQSh o‘rni va mojaro konteksti
Chorshanba kuni vazir pakt AQShning mintaqadagi ishtirokini kamaytirishga intilish degani emasligini ta’kidlashga harakat qildi: uning so‘zlariga ko‘ra, Vashington va boshqa hamkorlar «mintaqaning iqtisodiy istiqbollariga ancha ko‘p sarmoya kiritishi» mumkin. «Endi urg‘ularni o‘zgartirish — sof harbiy sohadan barchamiz uchun foydaliroq bo‘lgan iqtisodiy sohaga o‘tish vaqti keldi», — dedi u. Al Busaidi urush va beqarorlikning kuchayishi uchun javobgarlikni fevral oyida Eronga qarshi Amerika aviazarbalariga yukladi, Eron Fors ko‘rfazidagi energetika obyektlariga qayta-qayta hujum qilgani, unga qo‘llab-quvvatlanayotgan husiylar esa Saudiya Arabistonidagi infratuzilma va fuqarolik aeroportlariga zarba berganini qayd etdi.
Oman pozitsiyasi va tarixiy pretsedent
Oman Tehron va husiylar bilan munosabatlarni saqlab keladi va an’anaga ko‘ra AQSh hamda g‘arb ittiqdochlari o‘rtasida vositachi bo‘lib keladi, biroq AQSh va Eron o‘rtasidagi joriy o‘t ochishni to‘xtatish muzokaralarida ishtirok etmaydi, ularni Pokiston va Qatar olib bormoqda. The National ma’lumotlariga ko‘ra, shu yilning boshida prezident Trump, xabar qilinishicha, Hormuz bo‘g‘ozini ochish bo‘yicha Eron bilan muqobil kelishuvga erishishga intilayotgani uchun mamlakat «to‘sqinlik qilayotganini» aytib, Omanni bombardimon qilish bilan tahdid qilgan. Al Busaidi pretsedentga ishora qildi: 1976-yilning noyabrida Masqatda sakkiz ko‘rfaz davlatining tashqi ishlar vazirlari yig‘ilgan edi, biroq jarayonni Eron inqilobi, Eron–Iroq urushi va Afg‘onistonga bostirib kirish to‘xtatib qo‘ygan. Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘sha paytda to‘sqinlik qilgan holatlar «endi mavjud emas»: «Bugun biz mintaqadagi barcha davlatlar o‘rtasida to‘g‘ri va hamma uchun ochiq jarayonni boshlashni xohlaymiz».
