Asosiy ma’lumotlar

  • Ekspertlar ommaviy baholash soliqlar uchun yaroqli, ammo tovon puli va garov uchun yaroqsiz deb hisoblaydi
  • Misol keltirilgan: qo‘shni saroyga o‘xshagan uy va eskirgan uy deyarli bir xil baholangan
  • Taklif — bitimlar uchun individual baholashni saqlab qolish va egarga mustaqil hisobot kafolatlash

Turli maqsadlar uchun bitta baholarmi?

Toshkentda egalardan ommaviy baholash jarayonida aniqlangan uy-joy qiymati bilan tanishib, fikr bildirish so‘ralmoqda. Shu bilan birga, bu raqam keyinchalik qanday maqsadlarda ishlatilishi va egalarning manfaatlariga qanday ta’sir qilishi noaniq qolmoqda. Kun.uz avvalroq bu mavzuni Ko‘chmas mulkni ommaviy baholash milliy markazi rahbariyati bilan muhokama qilgan edi, bu safar esa suhbatdoshlar O‘zbekiston Baholovchilar jamiyati raisi Zebuniso Isanova va uning boshqaruvi a’zosi Shuhrat Abduvahobov bo‘ldi, ular qonun loyihasidagi yondashuvlarga e’tirozlar bildirdi.

Egar va banklar uchun xavf

Isanovaning fikricha, ommaviy baholash natijasini alohida bir uyni individual baholashga tenglashtirib bo‘lmaydi: hisob-kitob talablari maqsadga bog‘liq. U soliq bazasi uchun aniqlangan qiymatni sotib olish-sotish, garov yoki jamoaviy ehtiyojlar uchun yer ajratib olishda avtomatik qo‘llashga qarshi. Shuningdek, u loyihada ishlatilayotgan «bozorga yaqin qiymat» tushunchasi huquqiy aniqlashni talab qilishini qayd etdi — yangi atama bozor qiymatini aniqlash talabini o‘rnini bosmaydi. Abduvahobov tushuntirishicha, ommaviy baholashda o‘xshash obyektlar guruhlanadi va qiymat umumlashtirilgan ko‘rsatkichlar bo‘yicha chiqariladi, garov yoki tovon puli esa alohida obyektni va uning o‘ziga xos xususiyatlarini baholashni talab qiladi. Pasaytirilgan qiymat egarga soliq to‘lovida foydali, ammo agar shu raqam yer ajratib olishda tovon puli asosi bo‘lsa, egar mulkining haqiqiy qiymatidan kamroq olish xavfiga duch keladi; oshirilgan baholash aksincha, tovon puli to‘lovchiga zarar yetkazishi mumkin. Ekspertning fikricha, fuqarodan rozilik so‘rashdan oldin unga natija qanday maqsadlarda ishlatilishi tushuntirilishi kerak: egar bir xil summaga soliq nuqtayi nazaridan rozi bo‘lishi, ammo tovon puli nuqtayi nazaridan rozi bo‘lmasligi mumkin.

Saroy va xarobalarga bir narx

Isanova jamiyat o‘rgangan misolni keltirdi: ikki qo‘shni uy — biri saroy ko‘rinishida, ikkinchisi juda yomon holatda — ommaviy baholashda deyarli bir xil qiymat oldi. Individual baholashda texnik holat va boshqa xususiyatlar hisob-kitobda aks etishi kerak. Abduvahobov unga ma’lum bo‘lgan metodikada kadastrda ta’mir holati haqidagi ma’lumotlar bo‘lsa ulardan foydalanilishini, bo‘lmasa holat o‘rtacha deb hisoblanishini aytdi; bunday yondashuv ta’mirlangan va ta’mir talab qiladigan uylar o‘rtasidagi farqni yetarli darajada aks ettirmasligi mumkin. U, shuningdek, qavatlar bo‘yicha koeffitsientlarga qarshi chiqdi: uning misolida besh qavatli uyda birinchi qavatga pasaytiruvchi, to‘rtinchi va beshinchi qavatga oshiruvchi koeffitsient berilgan edi, bu esa liftisiz uylar va birinchi qavatning tijorat imkoniyatlarini hisobga olganda haqiqiy bozorga mos kelmasligi mumkin. Isanova bu farqlarning banklar uchun ahamiyatini ta’kidladi: agar kapital ta’mir talab qiladigan obyekt sifatli ta’mirlangan deb baholansa, garov ta’minoti asossiz oshirilgan bo‘lishi va kredit qaytarilmasa, garov qarzni qoplamasligi mumkin.

Tovon puli va ekspertlarning takliflari

Tovon puli masalasi uyn holati bilan cheklanmaydi. Abduvahobovning so‘zlariga ko‘ra, kadastr bazasiga tayanish ba’zi hovli binolari yoki ko‘p yillik daraxtlarni hisobga olinmasdan qoldirishi mumkin. U jamoaviy ehtiyojlar uchun yer ajratib olish to‘g‘risidagi qonun ko‘chmas mulk, yer huquqlari va daraxtlarning bozor qiymatini, shuningdek, qonunda nazarda tutilgan hollarda kadastrga kiritilmagan binolarning qiymatini qoplashni nazarda tutilganini qayd etdi; bazada mavjud bo‘lmagan obyektlarni ommaviy hisob-kitob orqali qamrab olish qiyin. Isanova tovon pulini pasaytirish qisqa muddatda tejamkorlikka o‘xshashi mumkin, ammo egar bilan nizolar, qayta baholash, sud xarajatlari va loyihaning kechikishi qimmatroq tushishi mumkinligini, bunday vaziyat esa mulk huquqini himoya qilishga bo‘lgan ishonchni zaiflashtirishini qo‘shdi. Ikkala ekspert ommaviy baholash vazifasini soliq maqsadlari uchun bazaviy qiymat shakllantirish bilan cheklash, tovon puli, garov va boshqa individual bitimlar uchun individual baholashni saqlab qolish va noqulon egarning manfaatlarini mustaqil hisobot orqali himoya qilish huquqini qonunda aniq mustahkamlashni taklif qildi.