Asosiy ma’lumotlar
- Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi binosi 2026-yil 29-sentabrdagi Vazirlar Mahkamasining maxfiy qaroriga ko‘ra Yoshlar teatriga topshirildi
- Fondlarning bir qismi Islom sivilizatsiyasi markaziga topshirildi, qolgani Antropologiya instituti binosiga ko‘chirilishi rejalashtirilgan
- Xodimlar prezidentga murojaat qildi; madaniy meros agentligi devoriy rasmlar joyida qolishini ma’lum qildi, fasad ta’miriga 4,6 mlrd so‘m ajratilishi rejalashtirilgan
Binoning teatrga topshirilishi
Toshkent markazidagi Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyi binosi qo‘shni joylashgan O‘zbekiston davlat yoshlar teatriga tekin foydalanishga (operativ boshqaruvga) topshirildi. Bu 2026-yil 29-sentabrdagi Vazirlar Mahkamasining maxfiy qarorida nazarda tutilgan. Hujjatda muzey uchun Yangi Toshkentda yangi bino qurish ham ko‘zda tutilgan, biroq u hali qurilmagan va fondlarning bir qismi allaqachon boshqa muassasaga ko‘chirilgan. Muzeyning topshirilishi ijtimoiy tarmoqlarda keskin muhokamalarga sabab bo‘ldi.
Muzey tarixi va ilmiy ahamiyati
Ma’mura Rashidova ismli ilmiy xodimning aytishicha, muzey 1941-yilda Alisher Navoiyning 550 yilligi munosabati bilan Fanlar akademiyasining Til va adabiyot instituti huzurida tashkil etilgan. 1968-yilda, shoirning 525 yilligi munosabati bilan, muzey hozirgi binoga ko‘chgan, bu bino o‘zi tarixiy ahamiyatga ega va madaniy meros obyekti sifatida muhofaza qilinadi. Rashidova muzeyda 51 yil ishlaydi. U muzey oddiy ko‘rgazma zali emas, balki birlamchi manbalar asosida o‘zbek adabiyoti tarixini o‘rganadigan ilmiy muassasa ekanligini ta’kidlaydi: bu yerda qo‘lyozmalar tadqiq qilinadi va asarlar matnlari tekshiriladi. Muzey tarixida olim Hamid Suleymanov alohida rol o‘ynagan, u shogirdlari bilan birga chet eldagi qo‘lyozmalarni o‘rgangan, original nusxalar, fotokopiyalar va ko‘chirilmalarni olib kelgan, shuningdek, shoirlar va yozuvchilarning shaxsiy arxivlarini to‘plagan. 1978-yilda muzeyda to‘plangan qo‘lyozmalar asosida olti ilmiy bo‘limdan iborat Qo‘lyozmalar instituti tashkil etilgan; Suleymanov vafotidan keyin ishni akademik Aziz Qayumov davom ettirgan. Institut 20 yil faoliyat yuritdi. Rashidova fikricha, muzey ko‘chirilganda uning ilmiy faoliyati qanday davom etishi aniq belgilanishi kerak, chunki muassasada ilmiy maktab va an’analar shakllangan.
Eksponatlar va devoriy asarlar
Muzeyning bosh qo‘riqchisi Abdurasul Eshonboboevning ma’lum qilishicha, ekspozitsiyada 1500 dan ortiq eksponat bor: moybo‘yoq rasmlar, keramika buyumlari, Navoiy asarlarining turli yillardagi nashrlari, chet elda saqlanadigan devonlarining fotokopiyalari va boshqa noyob buyumlar. Ekspozitsiyalar o‘zbek adabiyotining turli davrlarini qamrab oladi: Navoiyga bag‘ishlangan zallar, «Xamsa» ekspozitsiyasi, Bobur va klassik adabiyot haqidagi materiallar, shuningdek, XX asr va hozirgi davr adabiy jarayonlari. «Xamsa» zalida Temur Sa’dullayevning Navoiyning beshta dostoniga bag‘ishlangan devoriy rasmlari joylashgan; shu yerda, shuningdek, mashhur rassom Chingiz Axmarovning Navoiy lirikasi asosida yaratilgan, shoir va xattot Charxiy domla yozgan g‘azal baytlari bilan devoriy asarlari mavjud. Muzeyda, shuningdek, Navoiy, Bobur, Maqsud Shayxzoda, Oybek va G‘afur G‘ulom byustlari, Avaz O‘tar (Og‘ahi), Komil Xorazmiy va boshqalarga bag‘ishlangan haykallar taqdim etilgan. Eshonboboev ko‘chish muhokamasida binodan ajralmas bo‘lgan devoriy asarlar taqdirini hisobga olish kerakligini qayd etadi: ularni ko‘chirish imkonsiz bo‘lishi mumkin, bino topshirilganda ularni joyida saqlash masalasi esa ochiq qolmoqda. Bundan tashqari, fondlarda taxminan 3000 qo‘lyozma va litografiya kitoblari saqlanadi, ularning aksariyati litografik nashrlardir.
Prezidentga murojaat va noaniqlik
Nodir qo‘lyozmalar bo‘limi mudirasi, muzeyda 22 yil ishlaydigan Shifoat Xasanova ko‘chish ilmiy ishga allaqachon ta’sir qilayotganini ma’lum qildi: fondlarni ko‘chirishga tayyorlash va inventarizatsiya boshlangan. Qo‘lyozmalarning bir qismi Islom sivilizatsiyasi markaziga topshirildi, qolganlari Antropologiya instituti binosiga ko‘chirilishi rejalashtirilgan. Buning tufayli tadqiqotchilarning manbalarga kirish imkoni cheklangan. Uning so‘zlariga ko‘ra, muzey jamoasi muassasa kelajagi bo‘yicha prezidentga maktub yubordi; murojaat Fanlar akademiyasiga yo‘naltirilgan, uning vakillari kelib xodimlar bilan suhbat qilgan. Ularga muzey yopilmaydigan va ish davom etishi mumkinligi aytilgan, biroq qayerda va qanday sharoitlarda ekanligi javob berilmagan. Keyin muzey ko‘chib o‘tgach, binoni teatrga tekin topshirish va uni ta’mirlash haqida maxfiy qaror chiqdi. Xasanova Yangi Toshkentda Navoiy nomidagi markaz qurilishi boshlang‘ich bosqichda ekanligini va uning bahosi bo‘yicha yangi binoning topshirilishi kamida to‘rt-besh yil yoki undan ko‘proq vaqt olishini qayd etadi. Katta ilmiy xodim Nurafshon Oripova yangi bino tayyor bo‘lgunga qadar muzeyni ko‘chirishga qarshi: uning so‘zlariga ko‘ra, deyarli 85 yil oldin ham, qiyin davrlarga qaramay, bu ko‘chaga Navoiy nomini berish va shoirga yodgorlik o‘rnatish bo‘yicha katta ishlar olib borilgan, bugun esa muzey Navoiy va o‘zbek adabiyotiga hurmat belgisi sifatida saqlab qolinishi lozim. Xodimlar Yangi Toshkentda Navoiy nomidagi markaz tashkil etilishiga qarshi emas, lekin yangi bino foydalanishga topshirilgunga qadar muzey ishi to‘xtatilmasligini talab qiladi.
Madaniy meros agentligining pozitsiyasi
Madaniy meros agentligi vaziyat haqida ijtimoiy tarmoqlarda izoh berdi. Agentlik ma’lumotlariga ko‘ra, muzey binosi — Shayxontohur tumani, Alisher Navoiy ko‘chasi, 69-uy manzilida joylashgan — 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli Vazirlar Mahkamasining qaroriga asosan moddiy madaniy merosning ko‘chmas mulk obyektlari milliy ro‘yxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Agentlik bino tarixan va arxitektura jihatidan Rus yosh tomoshabin teatri sifatida qurilganini, Davlat yoshlar teatri esa bu hududning bir qismida uzoq vaqtdan beri faoliyat yuritayotganini qayd etdi. Binoning topshirilishini agentlik majmuani yagona madaniy-teatral makon sifatida saqlash va kengayayotgan teatr ehtiyojlari bilan izohladi. Bino meros obyektlari ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lsa-da, u agentlik balansida emas, balki Fanlar akademiyasi tizimida bo‘lgan; balans saqlovchisining taklifi bilan hukumat qaroriga asosan u teatrga tekin foydalanishga topshirilgan. Agentlik foydalanuvchi o‘zgarishi meros obyektining maqomiga ta’sir qilmasligini va unga bog‘liq majburiyatlarni bekor qilmasligini, bu majburiyatlar endi teatrga yuklatilishini ma’lum qildi. Ichki zallardagi devoriy rasmlarni va noyob san’at asarlarini ko‘chirish mumkin emas; agentlik ularni joyida dastlabki holatida saqlab qoladi. Interyer ta’miri loyihasi ikkinchi bosqichda faqat rasmlarni konservatsiya qilish va restavratsiya qilish sharti bilan ko‘rib chiqiladi. Qolgan noyob eksponatlarni Yangi Toshkentdagi yangi bino foydalanishga topshirilgunga qadar vaqtincha Islom sivilizatsiyasi markaziga va Fanlar akademiyasining Antropologiya institutiga ko‘chirish rejalashtirilgan. Fasad ta’miriga 4,6 mlrd so‘m ajratilishi rejalashtirilgan; ishlar ikki bosqichda va qonunbuzarliksiz o‘tkazilishi va’da qilingan.
Kontekst
Aprel oyida O‘zbekiston prezidenti administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva bir nechta madaniy obyektlarga, jumladan, Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyiga tashrif buyurdi, bu yerda nodir qo‘lyozmalarni raqamlashtirish muhokama qilindi va u madaniy obyektlar bo‘yicha vaziyatni o‘z nazoratiga olganini ma’lum qildi. Muzey uchun yangi bino loyihasi bir necha yildan beri muhokama qilinadi: 2021-yilda prezidentga Milliy bog‘dagi Yozuvchilar xiyoboni yonida muzey qurish taklif qilingan edi. Keyinchalik konsepsiya o‘zgardi: 2024-yil sentyabr oyida davlat rahbariga Yangi Toshkentdagi majmua loyihasi taqdim etildi, u Alisher Navoiy nomidagi xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi, Adabiyot muzeyi va Maqom milliy markazini o‘z ichiga oladi. Uning loyihasini jahonga mashhur Zaha Hadid Architects byurosi ishlab chiqqan.
