Asosiy ma’lumotlar
- 2021-yildan 2025-yil iyunigacha 2,6 milliondan ortiq ayol skriningdan o‘tdi, saraton 6702 ayolda (taxminan 0,25%) aniqlandi, 5227 ayolda (78%) — erta bosqichda
- 2025-yilda O‘zbekistonda 4843 yangi ko‘krak bezi saratoni holati (100 ming ayolga 26 holat) va 2085 o‘lim qayd etildi
- 6702 bemordan 6215 nafari jarrohlik davolandi: 54,2% — organ saqlab operatsiya, 38,6% — radikal mastektomiya; remissiya ~56%
Skrining dasturi yakunlari
Respublika ixtisoslashtirilgan ilmiy-amaliy tibbiy onkologiya va radiologiya markazida ko‘krak bezi saratonini erta aniqlashga bag‘ishlangan Ochiq eshiklar kuni o‘tkazildi. Tadbir ushbu kasallik haqida xabardorlikni oshirishga bag‘ishlangan xalqaro «Pushti oktyabr» oyi doirasida bo‘lib o‘tdi. Markaz 2021-yildan 2025-yil iyunigacha bo‘lgan davr uchun skrining natijalarini, bemorlarni davolash va mamlakatda tekshiruvlarni tashkil etish bo‘yicha ma’lumotlarni taqdim etdi.
Kasallik statistikasi
Markaz ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda O‘zbekistonda ko‘krak bezi saratonining 4843 yangi holati qayd etilgan — ayol aholisining 100 ming nafariga 26 holat. O‘sha yili kasallikdan 2085 kishi vafot etgan, ulardan 2069 nafari ayollar. Profilaktik ko‘rik paytida holatlarning 61,9% aniqlangan, 70,8% bemorda kasallik birinchi yoki ikkinchi bosqichda aniqlangan, 96,9% holatda tashxis hujayra yoki to‘qima tekshiruvi bilan tasdiqlangan. Hisobda 27 736 bemor turdi, ulardan 47,8% besh yil va undan ko‘proq kuzatilgan.
Skrining dasturi natijalari
2021-yildan 2025-yil iyunigacha skrining doirasida 2,6 milliondan ortiq ayol tekshirildi. Ko‘krak bezi saratoni 6702 ayolda — tekshirilganlarning taxminan 0,25%ida aniqlandi. 5227 bemorda (78%) o‘smalar birinchi yoki ikkinchi bosqichda aniqlangan. Bu bemorlardan 6215 nafari jarrohlik davolash oldi: 3631 ayolga (54,2%) organ saqlab operatsiya qilindi, 2584 nafarga (38,6%) radikal mastektomiya qilindi. 2025-yil iyuniga kelib 4187 bemor (62,5%) davolash kursini to‘liq tugatdi, 2270 nafari davolanishni davom ettirardi, 123 nafari undan voz kechdi, 122 o‘lim holati qayd etildi. Klinik remissiya 3749 ayolda (taxminan 56%) qayd etilgan — bu ko‘rsatkich yakuniy tuzalishni emas, kuzatuv paytidagi holatni aks ettiradi.
Tekshiruvlarni tashkil etish
Tekshiruvlar birinchi bo‘g‘in sog‘liqni saqlash darajasida, jumladan «onko-nazorat» kabinetlarida, statsionar va mobil uskunalar yordamida o‘tkaziladi. Tizimga 16 statsionar va 16 mobil mammografiya kabineti kiritilgan. Suratlarni baholash uchun yagona markaz tashkil etilgan bo‘lib, u yerda mammografiya mutaxassislari ham tayyorlanadi. Diagnostikada ko‘krak bezi UTTsi qo‘llanadi; shifokorlarga suratlarni talqin qilishda yordam berish uchun sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha ish olib borilmoqda. 2024-yildan boshlab 45 yoshdan oshgan ayollar uchun bepul skrining joriy etildi: 2024-yil 22-noyabrdagi prezident farmoni davlat byudjeti hisobidan tekshiruvlar hamda ko‘krak bezi va bo‘yin-oyoq saratoni skriningi bo‘yicha mutaxassislar tayyorlashni nazarda tutadi. 30–65 yoshdagi ayollarning elektron bazasi shakllantirilgan.
Xavf omillari va simptomlar
Yosh — asosiy xavf omillaridan biri. Shuningdek, kasallik ehtimoliga reproduktiv omillar ta’sir qiladi: hayz ko‘rishning erta boshlanishi, kech menopauza, yetib tug‘ilgan homiladorlikning yo‘qligi va birinchi tug‘ilishdagi kech yosh, shuningdek ortiqcha tana vazni (ayniqsa menopauzadan keyin), spirtli ichimliklar iste’moli va menopauza simptomlarini yengillashtirish uchun ba’zi gormonal terapiya turlari. AQSh CDC bahosiga ko‘ra, holatlarning taxminan 5–10% meros bo‘lib o‘tgan gen o‘zgarishlari bilan bog‘liq, jumladan BRCA1 va BRCA2. Shifokorga murojaat qilish uchun asos bo‘lishi mumkin bo‘lgan belgilar: ko‘krakdagi yangi muhr, hatto og‘riqsiz bo‘lsa ham, ko‘krakning o‘lchami, shakli yoki tashqi ko‘rinishining o‘zgarishi, terining cho‘kilishi, chuqurchalar, qizarishlar, so‘rg‘anning o‘zgarishi yoki so‘rg‘andan g‘ayrioddiy, ayniqsa qonli ajralmalar. Muhrning aksariyati saraton emas, lekin ularning tabiatini qo‘l bilan tekshirib aniqlash mumkin emas. Tashxisni aniqlashtirish uchun mammografiya, UTT va biopsiya qo‘llanadi — aynan biopsiya o‘smaning zarrali yoki zararsiz ekanini aniqlash imkonini beradi.
Skrining va erta diagnostika
Erta aniqlash o‘smir tarqalishidan oldin davolashni boshlash imkonini beradi; erta bosqichlarda davolash samaraliroq va yengilroq o‘tadi. Davolash tanlovi kasallikning tarqalishi, o‘smaning biologik xususiyatlari va bemorning holatiga bog‘liq; operatsiyadan tashqari nurlanish va dori terapiyasi ham kerak bo‘lishi mumkin, shuning uchun organ saqlab aralashuv davolash tugaganini anglatmaydi. Skrining simptomlar paydo bo‘lishidan oldin o‘tkaziladi; uning asosiy usuli — mammografiya. VOQ mammografiya skriningini asosan 50–69 yoshdagi ayollar uchun tasvirlaydi, biroq nashr ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda shifokorlar tekshiruvlarni 40 yoshdan boshlab 74 yoshgacha davom ettirishni, oiladagi kasallik holatlari va merosiy gen o‘zgarishlarini o‘z ichiga olgan individual xavfni hisobga olib reja tuzishni tavsiya qiladi. O‘limni kamaytirish uchun shubhali o‘zgarishlarni aniqlash o‘z vaqtida tashxisni aniqlashtirish va uzoq kechikishlarsiz mavjud davolash bilan birga bo‘lishi muhim.
