Saudiya Arabistoni husiylar hujumlari fonida Qo‘shma Shtatlardan sun’iy intellektli qurol yordami so‘ramoqda

Qo‘shma Shtatlardan sun’iy intellekt yordami keskinlashuv sharoitida

Yamanlik husiylarning hujumlariga duchor bo‘lgan Saudiya Arabistoni bir qator ittifoqchilar, jumladan Qo‘shma Shtatlardan yordam so‘radi. Shu bilan birga, ommaviy axborot vositalarining xabar berishicha, AQSh prezidenti Donald Tramp Saudiya hukmdori Muhammad bin Salmonninghusiylarga qarshi to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy harakatlar olib borish so‘rovini rad etgan. Biroq Vashington ar-Riyodga razvedka ma’lumotlarini, jumladan sun’iy intellektdan foydalanadigan nishonga olish vositasini yetkazib bormoqda. Amerika CNN telekanalining bir nechta ismi oshkor qilinmagan amerikalik amaldorlarga tayanadigan sentyabr hisobotiga ko‘ra, 100 dan 200 gacha AQSh harbiy xizmatchisi Saudiya Arabistonida joylashgan va yangi qo‘shma qo‘mondonlik tarkibida faoliyat yuritadi. Ular saudiyaliklarga «harbiy ofitserlarga jang maydonida nima bo‘layotganini real vaqt rejimida ko‘rish imkonini beruvchi nishonga olish vositasidan foydalanishda» yordam berayotgani haqida CNN yozgan edi. Amaldorlarning aytishicha, Saudiya Arabistonidagi tizim amerika armiyasi Eron, Iroq va Suriyada nishonlarni tanlashda qo‘llagan Maven Smart System (MSS) tizimiga o‘xshaydi.

Maven Smart System nima

MSS 2017-yilda ishga tushirilgan AQShning sun’iy intellekt bo‘yicha yetakchi harbiy dasturi — Project Maven asosida yaratilgan. Vashingtondagi Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi (CSIS) tahlilchilari iyun oyida tushuntirishicha, MSS — bu «katta hajmdagi razvedka, kuzatuv va razvedka-qidiruv ma’lumotlarini to‘plash, tizimlashtirish va vizuallashtiradigan» sun’iy intellektga asoslangan raqamli platforma. Tizim ma’lumotlarda, masalan, sun’iy yo‘ldosh translyatsiyalari yoki dron kameralaridan olingan ma’lumotlarda qonuniyatlarni aniqlaydi va potensial nishonlarni belgilaydi: ehtimoliy raketa qurilmalari, tanklar yoki shubhali avtomobil karvonlari. Ilgari tahlilchilarga ko‘plab manbalarni qo‘lda ko‘zdan kechirishga to‘g‘ri kelgan, bu esa soatlab suratga olish sharoitida deyarli imkonsiz edi. MSS, shuningdek, nishonga zarba berishning optimal usulini ham hisoblab chiqadi. Google’ning sobiq produkt-menejeri, sharhlovchi Bilaval Sidhu MSSni «urush uchun Google Earth» deb atagan. Tizim «zarba zanjiri»ni — nishon aniqlangandan zarba haqida qaror qabul qilingangacha bo‘lgan vaqtni keskin tezlashtiradi. Qo‘shma Shtatlar fevral oyining oxirida Eronga hujum paytida MSSdan foydalanganda, tizim urushning birinchi 24 soatida 1000 dan ortiq nishonga zarba berishga yordam bergan — ilgari amerika harbiylari kuniga taxminan 100 nishonga zarba berardi.

Konfliktning keskinlashuvi va sun’iy intellektning chegaralari

Yamandagi fuqarolar urushi 2022-yilgi norasmiy sulhdan keyin nisbatan tinch kechdi. Husiylar 2015-yildan beri mamlakat shimoli va g‘arbining katta qismini nazorat qiladi, xalqaro miqyosda e’tirof etilgan hukumat va janub hamda sharqdagi boshqa guruhlar esa Saudiya Arabistoni va BAA tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Sentyabrda boshlangan husiylarning yangi harbiy kampaniyasi ularga Yamanning qirg‘oq chizig‘ini qo‘shimcha nazoratga olish imkonini berdi; ular, shuningdek, Saudiya Arabistoniga qarshi hujumlarini kuchaytirib, mamlakatning bosh aeroportiga va neft obyektlariga zarba berdi. Shu bilan birga, Saudiya Arabistoni, Qo‘shma Shtatlar va boshqalarning husiylarga qarshi harbiy kampaniyalari hozirgacha bu guruhni jiddiy zaiflashtira olmadi. Britaniyaning Chatham House tahliliy markazi ilmiy xodimi Fariya al-Musaviy... ya’ni, DW xabariga ko‘ra, Fariya al-Musallamiy buni husiylarning «nol yig‘indili yondashuvi» bilan izohlaydi: ularning mafkurasi shahidlik va qurbonlik atrofida qurilgan bo‘lib, ularga qarshi zarbalar faqat ularning foydasiga ishlaydi.

Texnik va axloqiy xavflar

MSSning Yamanda ham namoyon bo‘lishi mumkin bo‘lgan ma’lum cheklovlari mavjud. Husiylar juda harakatchan: ular balistik raketalar yuk mashinalarida va kichik dron to‘dalaridan foydalanib, tepaliklardan va murakkab relyefli kan’yonlardan harakat qiladi — jangchilar sun’iy intellekt yordamida nishonga olish jarayonida ham zarbadan oldin cho‘qib ketishlari mumkin. MSS eng yaxshi aholi kam yashaydigan hududlarda ishlaydi, cho‘l relyefining o‘zgarishi, chang bo‘ronlari, kuchli shamol, qor yog‘ishi, zich o‘simlik qoplami va ataylab qo‘yilgan soxta nishonlar esa uning samaradorligini pasaytiradi. «Zarba zanjiri»ni qisqartirish bilan bog‘liq axloqiy muammo ham bor: nishonni rasman odam tekshirishi kerak, biroq bu har doim ham shunday bo‘lmaydi. Eronga qarshi urushning birinchi kunida MSS nishonlari orasida maktab ham bor edi: amerika raketasidagi zarba Eranning janubidagi boshlang‘ich maktabda deyarli 200 kishining hayotiga zomin bo‘ldiularning aksariyati 7 yoshdan 12 yoshgacha bo‘lgan bolalar. Isroilning G‘azzo yurishida, unda shunga o‘xshash Gospel (Habsora) tizimi qo‘llanadi, sun’iy intellekt asosida nishon ko‘rsatishdan foydalanish himoya mexanizmlarining kuchsizlanishi yoki bekor qilinishi tufayli tinch aholi orasida qurbonlar sonining oshishiga olib kelgani haqida War on the Rocks nashrida tahlilchilar Frederik Veri va Endryu Bonni yozgan edi. Isroilning sun’iy intellekt texnologiyalarini o‘rgangan avstraliyalik mustaqil jurnalist Entoni Louenshtayn bunday vositalar husiylarni tor-mor etishi mumkinligiga ishonmaydi: uning so‘zlariga ko‘ra, sun’iy intellekt tinch aholi orasida juda katta qurbonlardan tashqari biror narsani o‘zgartirishi haqida dalillar oz, husiylarda esa «vayronag‘a chidash bo‘yicha g‘aroyib darajadagi yuqori bardoshlik bor».

Bu nima uchun muhim?

Sun’iy intellekt asosidagi nishon ko‘rsatish tizimini Saudiya Arabistoniga topshirish amerikaliklarning yaman mojarosidagi harbiy ishtirokini amalda chuqurlashtirish demakdir — ayni paytda to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarbalardan voz kechish esa Vashingtonning ehtiyotkorligini ko‘rsatadi. Aeroportlar va neft infratuzilmasiga hujumlar ostida qolgan Saudiya Arabistoni aholisi hamda Yaman tinch aholisi uchun voqealarning amaliy ma’nosi ikki tomonlama: tezlashtirilgan nishon ko‘rsatish zarbalar samaradorligini oshirishi mumkin, ammo Eron va G‘azzo tajribasi tinch aholi qurbonlari sonining oshish xavfini ko‘rsatadi. Yangi texnologiya oldingi yurishlar husiylarni kuchsizlantirmagan mojaroda muvozanatni o‘zgartira oladimi yoki yo‘qmi — hozircha noma’lum.