Asosiy ma’lumotlar
- Prof. Aksel R. Pris, World Health Summit prezidenti, sog‘liqni saqlashga milliy yondashuvning o‘sishini butun dunyoga tarqalayotgan «siyosiy virus» deb ataydi.
- Uning fikricha, Yevropa va Germaniya global sog‘liqni saqlash yetakchilaridan biriga aylanishi mumkin, ammo faqat ko‘p tomonlama formatda, ideal holda JSST qanoti ostida.
- Ma’lumotlar almashish bo‘yicha yordam evaziga ikki tomonlama kelishuvlarga (America First strategiyasi) u shubha bilan qaraydi; Germaniyaning Health Security Act loyihasi 2027-yil boshida muhokama qilinadi.
Millatchilikning «siyosiy virusi»
Professor, doktor Aksel R. Pris — shifokor va fiziolog, avval «Sharite» klinikasining dekani va boshqaruv a’zosi bo‘lgan — Berlindagi World Health Summit (WHS)ga allaqachon olti yildan beri rahbarlik qilmoqda. Sammit doirasidagi Euronews suhbatida u so‘nggi yillarda sog‘liqni saqlashdagi tahdidlar va inqirozlar ko‘payganini va ko‘p tomonlama hamkorlikka tayanish kerakligini bildirdi. WHSning 2026-yilgi Nairobidagi mintaqaviy uchrashuvida u shunday dedi: «Bizda virus yo‘q, lekin bizda siyosiy virus bor». Uning tushuntirishicha, ko‘plab davlatlar sog‘liqni saqlash masalalariga tobora faqat milliy, ba’zan esa millatchilik nuqtai nazaridan qarayapti va bu «virus» butun dunyoga tarqalib, samarali yechimlarga to‘sqinlik qilmoqda. Mahalliy chora-tadbirlar zarur, ammo ular global darajada muvofiqlashtirilishi lozim: COVID pandemiyasi infeksiyalardan ruhiy salomatlik va yuqumsiz kasalliklargacha bo‘lgan muammolarni faqat mahalliy darajada hal qilib bo‘lmasligini ko‘rsatdi.
Yevropa va Germaniyaning roli
AQShning global sog‘liqni saqlash siyosatidan chiqishi haqidagi savolga javoban Pris Yevropa yagona yetakchi bo‘lmasligi, lekin yetakchi markazlardan biri bo‘lishi mumkin va bo‘lishi kerakligini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Yevropa tibbiy innovatsiyalarning kuchli maydoni: bir necha kun oldin optogenetika sohasidagi ishlari uchun Berlin va Vyurtsburglik olimlarga fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti berildi, Yevropada esa medtexnikadan farmatsevtikagacha yirik kompaniyalar faoliyat yuritadi. Yevropaning eng yirik iqtisodiyoti sifatida Germaniya tonusni belgilay oladi, biroq Pris ta’kidlaganidek, faqat «umumiy orkestr tarkibida» — Fransiya, Buyuk Britaniya va boshqalar bilan teng huquqli asosda. Xitga qaramlik haqida gapirar ekan, u Yevropaning xilma-xilligi tufayli tez javob berishi qiyin, ammo u bu boylikdan ham yutuq oladi, deb qayd etdi; hozir sog‘liqni saqlashda strategik qaramliklarning paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik muhim.
Inqirozga tayyorgarlik qonuni va ikki tomonlama bitimlar
Germaniyada inqirozli vaziyatlarda sog‘liqni saqlash tizimini ta’minlash to‘g‘risidagi qonun (Health Security Act) muhokama qilinmoqda, u inqirozga tayyorgarlikdagi bo‘shliqni yopishga qaratilgan; loyiha 2027-yil boshida muhokama qilinishi rejalashtirilgan. Pris buni pandemiyalarga tayyorgarlik doirasidagi muhim qadam deb atadi, ammo eslatib o‘tdi: agar har bir davlat, COVID davrida qisman bo‘lganidek, hayotiy ahamiyatga ega tovarlarni o‘zi uchun saqlab qo‘ysa, butun zanjir qulaydi. Bugungi kunda hech bir davlat dori yoki vaksinalarni to‘liq mustaqil ishlab chiqa olmaydi. Tibbiy ma’lumotlarni rivojlanish yordamiga almashish bo‘yicha ikki tomonlama kelishuvlarga — America First Global Health Strategy strategiyasining asosiy elementiga — izoh berar ekan, u strategiyaning o‘z nomi uning kamchiligini ko‘rsatib turibdi, bunday bitimlar esa odatda kuchlar nomutanosibligini mustahkamlaydi, dedi. Uning fikricha, «ma’lumotlar — resurslar yoki vaksinalar» adolatli almashinuvi faqat ko‘p tomonlama asosda, JSST amalga oshiradigan supranatsional ramziy konsepsiya orqali mumkin.
JSST islohoti va «jamoa o‘yini»
Pris BMT va JSST qanoti ostidagi maksimal darajada ko‘p tomonlama global sog‘liqni saqlash tizimini qo‘llab-quvvatlaydi, shu bilan birga JSST mexanizmlarini doimiy ravishda yangilab borish kerakligini qayd etadi: islohot zarar bermasdi, lekin u ko‘p tomonlamalikdan voz kechish «virusi» ta’siri ostida o‘tmasligi kerak. U global sog‘liqni saqlashni futbol bilan solishtirdi: jamoa o‘yini uchun hakam va tashkilot kerak. Kelishish oson emasligini tan olib, u insoniyat ko‘p tomonlama hamkorlikni yangi falokat ta’siri ostida — Ikkinchi jahon urushidan keyingi BMT islohotidek — emas, balki zarurlikni tushunishdan kelib chiqib rivojlantira olishiga umid bildirdi, buning uchun energiya va optimizm kerak bo‘ladi.
