Asosiy ma’lumotlar
- Si Czinpin Şençjendagi APEC sammiti doirasida Tramp va Putinning birinçi uç tomonlama uçraşuvini taşkil etdi
- Si Czinpin Şenjendə APEC sammiti çərçivəsində Tramp və Putin ilə ilk üçtərəfli görüşü təşkil edib
- Xitoy Ukrainani muhokama qilişni xohlamaydi va yadro qurollari böyiça kelişuvga kiritilişiga qarşilik qiladi
- Tramp va Putin ssenariydan çiqib ketişi mumkin, mutaxassislar uçraşuvdan jiddiy natijalar kutmaydi
- Tramp və Putin ssenariydan çıxa bilər; nəşrin ekspertləri görüşdən mühüm nəticələr gözləmir
Heç kim boşqaça taşkil eta olmaydigan sammit
Şençjendagi APEC sammiti doirasida Si Czinpin, Donald Tramp va Vladimir Putinning misli körilmagan uç tomonlama uçraşuvi bölib ötmoqda. BBC muxbiri Lora Biker yozişiça, Si, ehtimol, boşqa heç bir jahon yetakçisi erişa olmagan narsaga erişganini hisoblaydi: ön yillar davomida jahon tartibini Vaşington va uning ğarb ittifoqçilari şakllantirib keldi, endi esa aynan Pekin sayyoraning eng nufuzli uç siyosatçisini bir stol atrofiga töpladi. Rasmiy jihatdan bu Osiyo-Tinç okeani mintaqasi mamlakatlarining iqtisodiy sammiti, ammo Si uçun bu, şuningdek, Xitoyning jahon iqtisodiyoti va siyosatiga ta'sirining namoyişi. Uçraşuv joyi sifatida kelajakka yönaltirilgan qiyofasi — avtopilotli avtomobillari, osmondagi dronlari va köçalarda raqs qilayotgan robotlari bilan Şençjen tanlandi.
Ukraina: Si kötarişni afzal körmaydigan mavzu
BBC bahosiga köra, bu uçraşuvning yaşirin xavflari ham bor. Birinçisi — törtinçi yiliga kirgan Ukrainadagi uruş: Xitoy uni kun tartibiga çiqarişga intilmaydi. Si uçun bu nozik muvozanat: Putinga yaqinlik Xitoyning Yevropa bilan aloqalariga zarar yetkazişi mumkinligini tuşunadi, YEB esa — asosiy bozor, ayniqsa xitoy iqtisodiyoti eksportga kuçli boğliq bölgan şaroitda. Şu bilan birga, Si uruşning Rossiyani — asosiy ittifoqçi va qöşni — beqarorlaştiradigan tarzda tugaşini xohlamaydi. Pekin özini betaraf tomon sifatida körsatişda davom etib, muzokaralar va siyosiy hal qilişga çaqiradi hamda Rossiyanning töliq miqyosdagi bosqinini qoralamaydi. AQŞ va Yevropa ilgari Xitoyni Rossiyaga uruşga yaroqli komponentlar yetkazib berişda hamda neft va gaz xaridlari orqali Rossiya iqtisodiyotini qöllab-quvvatlaşda ayblagan edi. Naşr ta'biriga köra, Sining formulasi — Putinni yaqin, lekin haddan taşqari yaqin tutmaslik: u Rossiya muammolari Xitoy muammosiga aylanişini xohlamaydi.
Yadro quroli: ikkinçi tortişuvli masala
Ikkinçi nozik mavzu — yadro qurollari. Tramp allaqaçon uç yetakçi jahon yadro qurollari zaxiralarini çeklaşni muhokama qilişni xohlaşini bildirgan. AQŞ va Rossiyada eng katta yadro arsenalı bor, ammo Xitoy özinikini tez sur'atlar bilan kengaytirmoqda, bu Vaşingtonda xavotir uyğotmoqda. AQŞ va Rossiya örtasidagi sönggi yirik qurollanişni nazorat qiliş töğrisidagi şartnoma — SNV-III (New START) — şu yilning fevralida muddati tugadi, bu, BBC ta'kidlaganidek, yangi qurollaniş poygasidan qörquvni keltirib çiqardi. Tramp Xitoyning har qanday yangi kelişuvga kiritilişini xohlaydi, ammo Pekin bunga qarşilik qiladi: Sining argumenti şuki, uning arsenalı Amerika va Rossiya arsenalidan ança kiçik, şuning uçun Pekinni ularning limitlari bilan boğlaş adolatsizlik böladi, Xitoy esa öz yadro imkoniyatlarini rivojlantiriş erkinligiga ega bölişi kerak. Naşr bu mavzu Sining Xitoyni jahon maydonida yetakçi sifatida e'tirof etişga bölgan intilişini murakkablaştirişi mumkinligini qayd etadi — AQŞ bunday maqom mas'uliyatli yadro davlati rolini nazarda tutadi, deb qarşi fikr bildirişi mumkin.
Nazoratdan çiqib ketiş xavfi va Sining içki muammolari
Üçüncü xavf — ssenariy nazoratidan ayrılış. Xitoy rasmiy şəxsləri odatda gündəliyi müəyyənləşdirir və çıxışları öncədən məşq etdirir, lakin bu dəfə Si öz gündəliyi olan iki qeyri-müəyyən rəhbərlə iş tutmalı; Tramp artıq ssenariydan çıxaçağını bildirib. Tramp və Putinin görüşdə üstün gəlməsi, Si isə yalnız ev sahibi rolda qalması, diplomatik anın memarı olmaması ehtimalı var. Bununla birlikdə, BBC bunun Siyə fayda verə biləcəyini istisna etmir: o, müharibələrə qarışmış, lakin onları başa çatdıra bilməyən iki şəxsiyyətin yanında sabit dünya rəhbəri kimi görünməyə çalışır və hər hansı planlaşdırılmamış an onun ağsaqqal dövlət xadimi obrazını vurğulaya bilər. Nəşr görüşdən mühüm nəticələr gözləmədiyini bildirir, lakin onun simvolik gücü Si üçün kommunist partiyası qurultayı öncəsində — tarixi dördüncü müddətə hesabladığı bu qurultaydan əvvəl — mühümdir. Ölkə daxilində o, daşınmaz əmlak bazarındakı böhran, yerli hakimiyyətlərin borcları, sənayenin yavaşlaması, pensiya və sosial sığortasız, məhvərək gətirən məşğulluğun artması və mövcud qiymətləndirmələrə görə hər beş gənc çinlinin birinin iş tapa bilməməsi ilə üzləşir. Bu fondda Putin və Tramp ilə çəkilən fotoşəkil «qəmli əsrin» başa çatdığına və ölkənin artıq sadəcə yüksələn dövlət deyil, yeni epoxanın qaydalarını formalaşdıran iştirakçı olduğuna dair arqumentə çevrilə bilər.
Şəkil mənbəyi, Getty Images Donald Tramp, Vladimir Putin və Si Czinpin tarixi üçtərəfli sammit üçün görüşürlər
Şəkil mənbəyi, Getty Images Rusiyanın Ukraynaya hücumu, artıq dördüncü ilində, yüz minlərlə insan həyatına başa gəlib
Şəkil mənbəyi, Getty Images Çin 2025-ci ildə hərbi paradda qitələrarası nüvə raketlərini nümayiş etdirib
Şəkil mənbəyi, Getty Images Jzansi əyalətində iş yarmarkası: Çin tənəzzülə uğrayan iqtisadiyyatda gənclər arasında işsizliklə mübarizə aparır




