Asosiy ma’lumotlar

  • BMT Xalqaro sudi 19-noyabr kuni 1948-yilgi genotsid konvensiyasi buzilişi böyiça Gambiya — Myanma işi böyiça yakuniy qarorni çiqaradi
  • Da'vo 2017-yildagi kampaniyaga tegişli; undan keyin 700 000 dan ortiq rohinja Bangladeşga qoçgan; Myanma öz harakatlarini terrorga qarşi operatsiya deb ataydi
  • Qaror sud tarixidagi genotsid mohiyati böyiça uçinçi verdikt böladi hamda Ukraina — Rossiya va Janubiy Afrika — Isroil işlari böyiça jarayonlarga ta'sir qilişi mumkin

Sud jarayon boşlanganiga deyarli yetti yil bölgaç qaror çiqaradi

BMT Xalqaro sudi (ICJ) 19-noyabr kuni Myanmadagi rohinjalar genotsidi işi böyiça qarorni — şikoyat qilinişi mumkin bölmagan yakuniy verdiktni e'lon qiladi. Qarorning e'lon qilinişi Gaagadagi Tinçlik saroyida mahalliy vaqt bilan soat 10:00 ga rejalaştirilgan; qarorni sud raisi Yuji Ivasava öqiydi. Sud Myanma 1948-yilgi genotsid jinoyatining oldini oliş va uni jazolaş töğrisidagi konvensiya böyiça majburiyatlarni buzganmi yoki yöqmi, aniqlaşi kerak.

Iş qanday rivojlandi

Da'voni 2019-yil noyabrda Gambiya Islom hamkorlik taşkiloti qöllab-quvvatlaşi bilan qöydi: ikkala davlat ham Genotsid konvensiyasi iştirokçisi, va Gambiya şartnomani imzolagan barça tomonlar jinoyatlar qayerda sodir etilişidan qat'i nazar genotsidning oldini olişga majbur degan fikrni bildirdi. Sabab bölgan voqea — 2017-yil 25-avgustda Arakan rohinjalar qutqariş armiyasi jangarilarning kuç xodimlari postlariga hujum qilişidan söng boşlangan Raxayn ştatidagi harbiy operatsiya. BMT faktlarni aniqlaş missiyasi ma'lumotlariga köra, kampaniya ommaviy qotilliklar, jinsiy zöravonlik va qişloqlarni yoqiş bilan keçgan; missiya 2018-yilda Myanmaning oliy harbiy rahbarlariga nisbatan genotsid gumoni böyiça tergov olib boriş uçun asos yetarli degan xulosaga keldi. 700 000 dan ortiq rohinja Bangladeşga qoçdi, ularning aksariyati hozirgaça dunyodagi eng katta qoçqinlar lagerida yaşaydi; BMT missiyasi bahosiga köra, pogromlarda taxminan 10 000 kişi halok bölgan. Myanma ayblovlarni rad etadi va öz harakatlarini qonuniy terrorga qarşi operatsiya deb ataydi.

Tomonlarning pozitsiyalari va sudning oraliq qarorlari

2019-yil dekabrda öşa paytdagi Myanma fuqarolik rahbari Aun San Su Çji Gaagada mamlakatni şaxsan himoya qildi, kuçning mutanosibsiz qöllanilişi mumkinligini tan oldi, biroq genotsid niyatini rad etdi. 2021-yil fevraldagi harbiy töntarişdan söng harbiy hokimiyat iş böyiça himoyani davom ettirdi. 2020-yil yanvarida sud Myanmani genotsidning oldini oliş uçun barça mumkin bölgan çoralarni köriş, dalillarni saqlaş va muntazam hisobot berişga allaqaçon majbur qilgan edi — bu vaqtinçalik çora-tadbirlar majburiy, biroq genotsidning özi masalasini hal qilmas edi. 2022-yilda sud Myanmaning öz yurisdiksiyasiga qarşi e'tirozlarini rad etdi, Kanada, Fransiya, Germaniya va Buyuk Britaniya jumladan ön bir davlat körib çiqişga qöşildi. Iş mohiyati böyiça tinglovlar 2026-yil 12–29-yanvar kunlari bölib ötdi: Gambiya konvensiya buzilganligini tan olişni, buzilişlarni töxtatişni, reparatsiyalar tölaşni va takrorlanişining oldini oliş kafolatlarini talab qildi; Myanma ayblovlarni e'tiroz qildi. Gambiya jinsiy zöravonlik va bolalarning öldirilişi genotsid maqsadining bir qismi bölganini isbotlaydi va operatsiya bir vaqtda qözğolonga qarşi ham, genotsid ham bölişi mumkin, deb ta'kidlaydi.

Sudyalar nimani hal qiladi va bu nimani anglatadi

Asosiy savol — Myanma rohinjalarni etnik yoki diniy guruh sifatida töliq yoki qisman yöq qilişga maxsus niyat bilan harakat qilganmi: ommaviy vahşiyliklar faktining özi genotsid sifatida malakalaş uçun yetarli emas. Deutsçe Welle muharrirlari söragan ekspertlar verdikt «ança murakkab» bölişi mumkinligini ta'kidlaydi: sud konvensiyaning turli moddalari, jumladan genotsidning oldini oliş va uni jazolaş majburiyatlari böyiça turli qarorlar çiqarişi mumkin. Qaror ICJ tarixidagi genotsid mohiyati böyiça uçinçi verdikt böladi va xalqaro huquq professori Melani ÖBrayen hamda sudning sobiq yuristi Maykl Bekker fikriça, boşqa jarayonlarga — jumladan KDR — Ruanda, Ukraina — Rossiya va Janubiy Afrika — Isroil işlariga ta'sir körsatadi. Genotsid sifatida tan olinişi xunta rahbari Min Aun Xlaynga qarori hozirda Xalqaro jinoiy sud körib çiqayotgan hibsga oliş orderi sörovini ham kuçaytirişi mumkin. Buning bilan birga, mumkin bölgan reparatsiyalarning ijrosi BMT Xavfsizlik Kengaşiga boğliq, u yerda rejim ittifoqçilari bölgan Xitoy va Rossiyada veto huquqi bor. Rohinja qoçqinlari uçun qarorning özi qaytiş, kompensatsiyalar yoki jinoiy javobgarlikni kafolatlamaydi, biroq davlat javobgarligi böyiça yakuniy yuridik bahoga aylanadi. Human Rights Watç xalqaro adolat böyiça katta maslahatçisi Mariya Elena Vinyoli aytganidek, verdikt «rohinjalarning adolat sari intilişidagi kalit moment» böladi.