Asosiy ma’lumotlar

  • AQŞ Ukrainadan Donetsk viloyatini xavfsizlik kafolatlari evaziga berişga tayyorligini söradi; hozirça aniq taklif taqdim etilmagan
  • Zelenskiy masalani yakkalab hal qila olmasligini ta'kidlab, hududlarning okkupatsiyasini tan olişni istisno qildi
  • KMIS sörovi: ukrainaliklarning 61 foizi Donbassning nazoratdagi qismidan, hatto kafolatlar evaziga ham, qöşinlarni olib çiqişga qat'iyan qarşi

AQŞ sörovining mohiyati

Qöşma Ştatlar Ukrainadan Donetsk viloyatini Rossiyaga NATOga a'zolik yoki xavfsizlik kafolatlari evaziga topşirişga tayyor yoki yöqmi, deb söradi. Donetsk va Lugansk viloyatlari birgalikda Donbassni taşkil etadi: Rossiya Lugansk viloyatining deyarli barçasini va Donetsk viloyatining katta qismini nazorat qiladi, biroq Ukraina jumladan Kramatorsk va Slavyansk kabi bir qança yirik şaharlarni uşlab turibdi. Prezident Vladimir Zelenskiyning sözlariga köra, aniq taklif hozirça stolga qöyilmagan: u AQŞ va NATO mamlakatlari reja böyiça kelişib olgaç, masalani ommaviy muhokama qilişini aytdi va bunday qarorni «yakka özi» qabul qila olmasligini ta'kidladi. Uning aytişiça, har qanday mumkin bölgan kelişuv «bu hududlarni Rossiya okkupatsiyasi sifatida tan olmasdan» tuziladi.

Qanday kafolatlar muhokama qilinmoqda

Zelenskiy söz borayotgani Şimoliy Atlantika şartnomasining 4 va 5-moddalarida mustahkamlangan kafolatlarga — tahdidlar paytida maslahatlaşuvlar va «bittasiga hujum — hammaga hujum» tamoyiliga öxşaş kafolatlar, ammo amerika qöşinlarini Ukraina hududida joylaştirmasdan ekanligini ma'lum qildi. AQŞ tomonidan esa Isroil va Yaqin Şarqdagi bir qança davlatlar bilan tuzilgan şartnomalar namunasidagi ikki tomonlama kafolatlar ğoyasi örtaga taşlangan edi. Rossiya hozirça bu takliflarga izoh bermadi: Vladimir Putinning matbuot kotibi Dmitriy Peskov «tinçlik jarayoni manfaati yölida amerikaliklar bilan muzokaralar tafsilotlarini oşkor qiliş maqsadga muvofiq emas» dedi.

Mutaxassislarning şubhasi va «Budapeşt memorandumi 2.0»

DW söragan ukrainalik mutaxassislar hududni kafolatlarga almaştiriş ğoyasiga şubha bilan qaraydi. Ukrainian Prism ukraina tahlil markazidan Aleksandr Krayev AQŞ bunday kelişuv bajarilişini yakkalab ta'minlay olmasligini va NATO mamlakatlarining kamida yarmi Ukrainaning a'zoligi böyiça qöşimça şartlar borligini hisobga olib, bunday kelişuv bajarilişini ta'minlay olmasligini bildirdi. «Biz şunçaki ikkinçi Budapeşt memorandumini olamiz, faqat boşqa nom ostida», — dedi u va 1994-yilgi memorandum Rossiya, AQŞ va Buyuk Britaniyani yadro qurolidan voz keçiş evaziga Ukrainaning mustaqilligi va çegaralarini hurmat qilişga majbur etganini, biroq hujum holatida uni himoya qiliş majburiyatini öz içiga olmaganini eslatdi. Mudofaa strategiyalari markazidan Aleksandr Xara hududni beriş Ukraina konstitutsiyasini buzişini va «çegaralar kuç bilan qayta çizilişi mumkin bölmagan» jahon tartibini zaiflaştirişini, bunday masala böyiça har qanday referendum esa fuqarolar qanday ovoz bersa ham, «juda xavfli pretsedent» bölişini qöşdi.

Jamoa fikri va alternativalar

Kiyev xalqaro sotsiologiya institutining 8–16-oktabr kunlari ötkazilgan sörovi respondentlarning 61 foizi Donbassning Ukraina nazoratidagi qismlaridan, jumladan Kramatorsk va Slavyanskdan, hatto AQŞ va Yevropa kafolatlari evaziga ham qöşinlarni olib çiqişni qat'iyan rad etayotganini, 35 foizi esa bunday bitimni noxohlik bilan qabul qilişlarini körsatdi. Xara AQŞ bilan ikki tomonlama kelişuv Kiyevga hozirgidan köproq yordam berişiga şubha bilan qaraydi: uning sözlarida, bu moliyaviy yordam, qurol-yaroğ, qöşma işlab çiqariş va qöşinlarni tayyorlaş — barçasi «kollektiv xavfsizlik çegarasidan past», garçi majburiyatlarni kamida beş yilga yozma ravişda mustahkamlaşni u ijobiy deb hisoblaydi. Uning fikriça, ideal holda Ukrainaga «yadro qalqoni» kerak — AQŞdan strategik, Yevropadan taktik. New Europe tadqiqot markazidan Sergey Solodkiy ukraina mutaxassislari ittifoqçilariga 2023-yil dekabrda taklif qilgan muqobil sxemani eslatdi: xalqaro e'tirof etilgan çegaralar içida NATOga a'zolik, faqat Kiyev nazoratidagi hududlar himoya qilinadigan protokollar bilan — Germaniya birlaşişidan oldin alyansga kirgan FRG namunasida. «Ğarbiy Germaniya heç qaçon birlaşişdan voz keçmagan. Demak, biz ham hududimizdan voz keçmasligimiz yoki çegarani tan olmasligimiz kerak», — dedi u va taklif etilayotgan almaşinuvni «Rossiya va amerikalik muzokaraçilar ukraina tomonini jalb qilişga harakat qilayotgan tuzoq» deb atadi.