Asosiy ma’lumotlar

  • YIÖ 3-noyabr kuni krizisga tayyorgarlik böyiça tavsiyalarni taqdim etdi: xonadonlar taşqi yordamsiz kamida 72 soat qolişi kerak
  • Tavsiyalar majburiy emas; Finlyandiya, Şvetsiya va Boltiqböyi davlatlarida rivojlangan tizimlar mavjud, Belgiya va Fransiya orqada qolgan
  • Sabab sifatida 2026-yildagi kiberhujumlar, aeroportlardagi yolğon bomba xavotirlari va infratuzilmaga qarşi diversiyalar körsatilgan

Yevropa Komissiyasi nimani tavsiya qilmoqda

Favqulodda vaziyatlar, krizislarni boşqariş va tenglik böyiça Yevropa komissari Hadja Lahbib 3-noyabr kuni favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik böyiça YIÖning yangi tavsiyalarini taqdim etdi. Ularning maqsadi — krizisga tayyorgarlikni kundalik hayotning bir qismiga aylantiriş: xonadonlar tez yordam xizmatlari haddan taşqari yuklangan dastlabki kamida 72 soat davomida asosiy ehtiyojlarini mustaqil ta’minlay olişi kerak. Hujjat oziq-ovqat, suv va naqd pul zaxiralarini, elektr tokisiz pişiriş va birinçi yordam kabi amaliy könikmalarni, hujjatlar va dori-darmonlar bilan oilaviy evakuatsiya rejalari, şuningdek, maktabgaça va boşlanğiç ta’limda xavfsizlik asoslarini örgatiş hamda aholi bilan xavflarni muhokama qilişni qamrab oladi.

Aynan nima uçun 72 soat

Latviya universitetining yetakçi tadqiqotçisi Ieva Birka sözlariga köra, 72 soat — bu hokimiyatlarga zararni baholaş, kuçlarini töplaş va öziga yordam bera olmaydiganlarga yetib boriş uçun taxminan kerak böladigan vaqt. Bu yönaltiruvçi körsatkiç Finlyandiyaning sobiq prezidenti Sauli Niinistöning «Better Together» (2024) hisobotidan olingan. Birka mustaqillik professional yordamni almaştirmasligini, muddatni esa şart emas, balki minimal deb hisoblaş kerakligini ta’kidladi: uzoq davom etadigan elektr uzilişi, gibrid kampaniya yoki uruş paytida «törtinçi kun birinçi kunga öxşab körinişi mumkin». Eng uzoq tayyorgarlik qurolli hujumlar va kiberhujumlarni talab qiladi, Yevropada tabiiy ofatlar paytida esa yordam odatda qöşni zarar körmagan hududlardan keladi.

Kontekst: 2026-yilgi voqealar tölqini

Tavsiyalar gibrid voqealar qatoriga boğliq ravişda dolzarblik kasb etdi. Oktyabr oxirida xakerlar YIÖning yetti davlati — Belgiya, Lyuksemburg, Niderlandiya, Şvetsiya, Finlyandiya, Estoniya va Irlandiyadagi supermarketlardagi internetga ulangan muzlatgiçlarni masofadan buzib, ularni eritiş rejimiga ötkazdi va tonnalab mahsulotni buzdi. Oktyabrning boşida Fransiyadagi taxminan 700 supermarketga öxşaş hujum tegdi; fransuz hokimiyatlari uni Eron Qöriqlaş qöşinlari (KSIR) xakerlariga nisbat berdi. 3-noyabrdan boşlab anonim yolğon bomba xavotirlari haftasi kamida 20 Yevropa aeroporti, 35 dan ortiq reys va olti davlatdagi teleeşittirişlarga tegdi — barça xavotirlar yolğon böldi, biroq majburiy qöniş va evakuatsiyalarga olib keldi. 2026-yil davomida YIÖ hokimiyatlari, şuningdek, kritik infratuzilma yaqinidagi diversiya şubhalari va dronlarning kirib kelişi haqida xabar berdi, avgust oyida Leytsig/Galle aeroportida portlovçi moddali dron topilgani ham şu jumladan.

Davlatlarning turli darajadagi tayyorgarligi

YIÖ tavsiyalari majburiy emas va ularning bajarilişi milliy hukumatlarga boğliq. «YIÖ fuqarolar bir xil darajada tayyorlanganini kafolatlay olmaydi. Bu har bir a’zo davlatning mas’uliyati», — dedi Lahbib. Finlyandiya, Şvetsiya, Daniya, Estoniya, Latviya va Litvada allaqaçon rivojlangan tizimlar mavjud: finlandiyaliklarning «72 tuntia» dasturi butun Yevropa miqyosidagi dasturga ilhom berdi, Şvetsiya har bir oilaga risola yuboradi, Estoniya bir hafta davomida yordamsiz qolişga tayyorgarlik körişni maslahat beradi. Germaniya 10 kunlik zaxira tavsiya qiladi, Polşa, Çexiya va Ruminiya esa 72 soatlik dasturlarni joriy etdi. Yevropa siyosat siyosati markazi (CEPS) ma’lumotlariga köra, aholining tayyorgarligi Belgiya, Fransiya va boşqa ğarbiy hamda janubiy davlatlarda pastroq. Tengsizlik çegaralararo xavflarni keltirib çiqaradi: tayyorlanmagan davlatlardagi vahima xaridlari yagona bözor böylab tarqalişi, xizmatlarning haddan taşqari yuklanişi esa umumiy rescEU zaxiralarini talab qilişi mumkin.