Asosiy ma’lumotlar
- SEI: sun'iy intellekt suv, energiya va tanqidiy minerallarni talab qiladi; bu yuk Global Janubning noqulay jamoalariga tuşadi
- Xalqaro energiya agentligi: data-markazlar iste'moli 2025-yildagi 485 TVt·soatdan 2030-yilga kelib ~950 TVt·soatgaça ösadi
- COP31 loyiha qarori moslaşuv moliyalaştirişini 2035-yilga kelib 120 mlrd dollargaça uç barobar oşirişni taklif qilmoqda; hujjat hozirça qabul qilinmagan
Sun'iy intellektning ekologik izi: virtual muammo emas
COP31 iqlim konferensiyasida şved tadqiqotçilari sun'iy intellektning jadal tarqalişi ekologik tengsizlikni çuqurlaştirişi mumkinligi haqida ogohlantirdi. «Sun'iy intellekt bulutlarda yaşamaydi. U juda real. U suv, energiya va tanqidiy minerallar böyiça e'tiborga loyiq iz qoldiradi», — dedi Stokgolm atrof-muhit instituti (SEI) tadqiqotlar direktori va institutning sun'iy intellekt böyiça işçi guruhi rahbari Somya Joşi Turkiyaning Anadolu agentligiga bergan intervyusida.
Kim foyda oladi va kim tölaydi
Joşi texnologiya katta jismoniy infratuzilmaga — energiya talab qiladigan data-markazlar, yarimötkazgiçlar işlab çiqariş va minerallar qazib olişga tayanişini ta'kidlab, uning kengayişidan kim foyda köradi va kim xarajatni öz zimmasiga oladi, degan savolni qöydi. Anadolu keltirgan Xalqaro energiya agentligi ma'lumotlariga köra, data-markazlarning jahon elektr iste'moli 2025-yildagi 485 teravatt-soatdan 2030-yilga kelib taxminan 950 teravatt-soatgaça ösişi kutilmoqda, bunga sun'iy intellektning tez rivojlanişi ham sabab. Uning sözlariga köra, hozirgi xavflarni asosan iqlim silkinişlariga allaqaçon noqulay holatda bölgan Global Janub jamoalari körişmoqda va ular qarorlar qabul qilişda eng boşidan, «keyinroq esga olingan fikr sifatida emas», iştirok etişi lozim. Misol sifatida u SEI va Green Wind Energy'ning Kolumbiyadagi loyihasini keltirdi, bu yerda mahalliy tub jamoalar qaror qabul qiliş va texnik xizmat körsatiş bilan birga, qayta tiklanadigan energiya texnologiyalarini mulk sifatida qölga kiritdi.
Hukumatlarning javobgarligi va COP31 loyiha qarori
Joşining hamkasbi, SEIning hamkorlik va ta'sir böyiça direktori Annika Markoviç COP31ning amalga oşirişga urğu berişini qöllab-quvvatladi, ammo şunday ta'kidladi: «Hukumatlarni javobgarlikka tortişning yagona yöli — ulardan buni haqiqatan söraş». U davlatlardan oldingi majburiyatlar nima uçun bajarilmaganini tuşuntirişni talab qiliş va aniq qadamlarni körişga çaqirdi. Uning izohlari muzokaraçilar iqlim moliyalaştiriş va qazilma yoqilğidan voz keçiş böyiça kelişmovçiliklarni yengişga harakat qilayotgan bir paytda yangradi. COP31 raisligi tayyorlagan va 16-noyabr sanasi qöyilgan loyiha qarori rivojlanayotgan mamlakatlar uçun yillik moslaşuv moliyalaştirişini 2035-yilga kelib kamida 120 mlrd dollargaça uç barobar oşirişni hamda umumiy maqsad doirasida — 2035-yilga kelib yiliga kamida 300 mlrd dollar — moslaşuv va yumşatişni muvozanatlaş asosida qazilma yoqilğidan çiqişni tezlaştirişni taklif qilmoqda. 18 sahifali hujjat hozirça muzokaralar bosqiçida va qabul qilinmagan. Markoviç geosiyosiy taranglik va iqtisodiy bosim iqlim moliyalaştirişning mavjudligiga ta'sir qilişi mumkinligini tan oldi, ammo majburiyatlar öz kuçida qolişini va adolatli ötiş işçilar, tub jamoalar, ayollar va qişloq xöjaligi sohasiga ustuvorlik berişi kerakligini ta'kidladi.


