Asosiy ma’lumotlar
- 2025-yilda 367 ta ekstremal hodisa, deyarli 35 000 ölim va 158 mlrd dollardan ortiq yöqotişlar qayd etilgan
- 1996–2025-yillarda 916 000 dan ortiq kişi halok bölgan, zarar taxminan 4,7 trln dollarni taşkil etgan
- Issiqlik tölqinlari 2025-yildagi ölimlarning deyarli 70 foizini taşkil etdi; Ispaniya eng köp zarar körgan mamlakatlar orasida uçinçi örinda
Yangi iqlim xavflari indeksi nimani körsatdi
Germanwatç taşkiloti Turkiyada bölib ötayotgan COP31 iqlim sammitida uç ön yillik davrda ekstremal ob-havoning oqibatlarini baholovçi Iqlim xavflari indeksini (CRI) 2027 taqdim etdi. Hisobot ma’lumotlariga köra, 1996–2025-yillarda dunyoda deyarli 10 000 ta ekstremal ob-havo hodisasi sodir bölgan bölib, ular 916 000 dan ortiq kişining hayotini olib ketgan va taxminan 4,7 trln dollar töğridan-töğri iqtisodiy yöqotişlarga olib kelgan — bu summa deyarli hozirgi Germaniya YaIMiga teng. Mualliflar hisobotda hozirgi «godzilla» deb nomlangan El-Niño hodisasi hisobga olinmaganini ta’kidlaydilar.
2025-yil: örtaça hisobda kuniga bitta iqlim falokati
Faqat 2025-yilda 367 ta ekstremal ob-havo hodisasi qayd etilgan — örtaça hisobda kuniga bittadan. Ular deyarli 35 000 ölimga olib kelgan, 100 milliondan ortiq kişiga ta’sir qilgan va 158 mlrd dollar (143 mlrd yevro) töğridan-töğri yöqotişlarga sabab bölgan. Mualliflar haqiqiy ölimlar soni ehtimol ança yuqori ekanini qayd etadilar: issiqlik bilan boğliq ölimlar, ayniqsa qaşşoq mamlakatlarda va Saharadan janubidagi Afrika kabi hududlarda juda kam hisobga olinadi. 2025-yilning eng köp zarar körgan mamlakatlari deb Yamayka, Şri-Lanka va Ispaniya tan olindi, ularni Tailand, Filippin va Pokiston kuzatib bordi. Butun 30 yillik davr böyiça eng yomon körsatkiçlar Dominika, Myanma va Gondurasga tegişli; eng köp zarar körgan ön mamlakatdan töqqizi örtaça daromadli iqtisodiyotlar bölib, faqat Bagam orollari yuqori daromadli mamlakatlar qatoriga kiradi.
Issiqlik nima uçun asosiy qotil böldi
Issiqlik tölqinlari 2025-yilning eng köp ölimga olib boradigan hodisa turi böldi: ular qayd etilgan barça ölimlarning deyarli 70 foiziga — 24 000 dan ortiq kişiga töğri keldi. Eng köp zarar körgan mamlakat Italiya böldi, u yerda harorat 45,7 °C gaça kötarilgan yozda 6710 kişi halok böldi, undan keyin 3893 qurbon bergan Ispaniya keldi. Germaniyada yilning yagona ekstremal hodisasi iyul va avgustdagi 38,3 °C gaça bölgan haroratli issiqlik tölqini böldi, biroq u ham 2400 dan ortiq ölimga olib keldi. Yuqori harorat, ayniqsa namlik bilan birgalikda, organizmning soviş qobiliyatini buzadi, bu yurak-qon tomir va nafas oliş kasalliklari, buyrak yetişmasligi va diabet asoratlari xavfini oşiradi; köpinça keksa odamlar, bolalar va issiqqa yaroqsiz turar joyda yaşovçilar halok böladi.
Ispaniya: issiqlik, yonğinlar va «Elis» böroni
Ispaniya 2025-yilda yettita ekstremal ob-havo hodisasini va mahalliy jamoalar uçun vayronkor, ammo rasman ekstremal deb tasniflanmagan yuzlab boşqa hodisani boşdan keçirdi. Eng köp qurbon keltirgani aprel va sentyabr oraliğida harorat 46 °C gaça kötarilgan issiqlik tölqini böldi: rasman 3900 halok bölgan, ehtimol köproq. 2025-yil yoz mamlakat tarixidagi eng issiq yoz böldi — 1991–2020-yillar normasiga nisbatan örtaça 2,1 °C iliqroq, biroq qayd etilişiça, uni 2026-yil allaqaçon ortda qoldirgan. Yil uç ön yillikdagi eng yomon örmon yonğinlari mavsumi böldi: Yevropa örmon yonğinlari axborot tizimi (EFFIS) ma’lumotlariga köra, 382 607 gektar maydon yonğinda yonib ketgan — bu Lyuksemburg maydonidan taxminan bir yarim barobar katta. Yonğinlar Galisiya, Asturiya, Kastiliya va Leon hamda Estremadurani qamrab oldi; zarar körgan muxtor birliklarning yonğin xizmatlari örmonlarni yetarli boşqarmaslik va resurslar yetişmasligi haqida qayta-qayta ogohlantirgan edi. Eng qimmat hodisa «Elis» böroni böldi, u suv toşqinlariga olib kelib, 100 mln dollar (91 mln yevro) yöqotiş keltirdi.
Issiqlikning iqtisodiy xarajatlari
Hisobotda issiqlikdan yetkazilgan iqtisodiy zarar batafsil bayon etilgan. Germaniyada harorat 30 °C dan yuqori bölgan har bir kun, taxminlarga köra, 124 mln yevro yöqotişga sabab böladi, dunyoda esa 30–35 °C oraliğida har bir qöşimça daraja uçun iş unumdorligi soatiga işçi boşiga taxminan 1,3 dollarga kamayadi. Eng köp jismoniy oğir kasblar azob çekadi — Italiyada eng issiq soatlarda oçiq havoda işlaşni tez-tez taqiqlaydilar. Norasmiy sektor xodimlari, masalan, meva teruvçilar va bozor savdogarlarining daromadi issiqlik tölqinlari paytida taxminan 40 foizga tuşib qolişi mumkin. Issiqlik infratuzilmaga ham zarba beradi: 2026-yilda Fransiya, Ruminiya va Vengriyadagi atom elektr stansiyalarini sovutiş uçun suv yetişmasligi tufayli töxtatişga töğri kelgan. Şu bilan birga, 2025-yilda eng katta iqtisodiy zararni böronlar yetkazdi — 64,8 mlrd dollar töğridan-töğri yöqotiş; ularga uç ön yillikdagi yöqotişlarning 58 foizi töğri kelgan.
Mualliflarning xulosalari va COP31 bilan aloqasi
Hisobot mualliflari Ispaniya, Fransiya va Italiyani öz içiga olgan boy mamlakatlar örganilgan davrda ölimga olib boradigan ob-havoga ança zaif bölib qolganini va indeks natijalarini ogohlantiriş sifatida qabul qilişlari kerakligini hisoblaydilar. «Iqlim özgarişi keltirib çiqaradigan ekstremal ob-havo hodisalari bilan boğliq inson yöqotişlari va iqtisodiy xarajatlar, oqibatlarni yumşatiş böyiça sa’y-harakatlar va moliyaviy qöllab-quvvatlaş sezilarli kuçaytirilmasa, ösişda davom etadi», — deyiladi hisobotda. Germanwatç COP31 iştirokçilarini moslaşuv, yöqotişlar va zarar hamda oqibatlarni yumşatiş böyiça qat’iy qarorlar qabul qilişga, yirik çiqaruvçilar va qazilma yoqilği işlab çiqaruvçilarni esa moliyaviy yordamni oşirişga çaqirdi. Naşr havola qilgan BMT ma’lumotlariga köra, qazilma yoqilği dunyodagi issiqxona gazlari çiqindilarining taxminan 68 foizini va karbonat angidrid çiqindilarining deyarli 90 foizini beradi. Naşrda issiqlikdan ölimni kamaytiriş çoralari sifatida şahar issiqlik oroli ta’sirini kamaytiriş — köproq daraxtzorlar va yaşil zonalar, kamroq ifloslantiruvçi transport körsatilgan; Milan yaqinda tört million yangi daraxt va buta ekiş rejasiga köra xalqaro mukofot oldi.


