Asosiy ma’lumotlar
- JIM tadqiqotining 2024-yilgi maʼlumotiga köra, nemis ösmirlarining 91% (12–19 yoş) kamida bitta SI ilovasidan foydalanadi, 74% esa uni uy vazifalari va öqiş uçun işlatadi
- Sentabr oyidagi PISA hisobotida qayd etilganidek, SI çatbotlaridan foydalanadigan öquvçilar tabiiy fanlar böyiça örtaça pastroq ball oladi; nemis 15 yoşlilari tadqiqotning 25 yillik tarixidagi eng yomon natijani körsatdi
- Nyu-York meri Zohran Mamdani 2026 va 2027 öquv yillari uçun davlat maktablarida 8-sinfgaça SIni taqiqladi; Germaniyada taʼlim vazirlari federal konferensiyasi (KMK) 2024-yildan beri umumiy formulalar bilan çeklanadi
Özi fikrlamay qolgan maktab öquvçilari
15 yoşli Yakob, nemis gimnaziyasi öquvçisi, sönggi ikki yarim yildan beri sinfdoşlari bilan birga SI vositalaridan foydalanadi. «Bugun men fransuz tilidan nazorat yozdim, keça esa ChatGPTʼdan menga köp mavzularni yana tuşuntirişini söragan edim», — dedi u DWʼga, haqiqiy ismini aytmaslikni sörab: u uy vazifalari uçun SIdan foydalanişini ommaga tan olişni xohlamaydi. Uning aytişiça, matematika, nemis, ingliz, kimyo va hatto fizikadan yeçim yoki unga olib boradigan yöl «bir bosişda» mavjud. Yakob SIga «faqat haqiqatan qotib qolganimda» murojaat qilganini aytadi va tan oladi: SI butun işni bajarsa, bu muammoga aylanadi — «yaxşi baholarni oladigan öquvçilar odatda şunday qilmaydi».
«Kognitiv autsorsing» va pasayib borayotgan natijalar
Ilmda bunga «kognitiv autsorsing» deyiladi: fikrlaş qurilmaga yuklatiladi. Farq şundaki, kalkulyator yoki daftar faqat bir-ikki qadamni öz zimmasiga oladi, katta til modeli esa butun yeçim jarayonini töliq bajarib yubora oladi. Köp yillik stajga ega nemis tili öqituvçisi Fransiska Myuller (ism özgartirilgan) öquvçilarining bir qismi «endi mustaqil fikrlay olmayotganidan» şikoyat qiladi: darslarda ular savollarni planşet va telefonlarga kiritadi, taxtaga çaqirilganda esa SI tayyorlagan javoblarni öqiydi, heç kim sezmasligiga umid qilib. Uning kuzatişiça, öquvçilar matnlarni yomonroq tuşunadi, «çunki kamroq öqiydilar va deyarli hammasini SIga aytirib beradilar».
Tadqiqotlar nima deydi
Bir neça tadqiqot öxşaş xulosalarga keladi. Sentabrdagi PISA hisobotida — 90 dan ortiq mamlakat iştirokidagi 15 yoşli öquvçilarning eng yirik xalqaro qiyosiy tadqiqotida — Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Taşkilotining taʼlim böyiça direktori Andreas Şlayxer oktabrda yozgan edi: «SI çatbotlaridan foydalaniş haqida xabar beradigan öquvçilar tabiiy fanlar böyiça SIdan foydalanmaydiganlarga qaraganda örtaça pastroq ball oladi», — bunga matnlarni SIga aytirib beriş, yangi mavzu böyiça oldindan qidiruv va yozma işlar qoralamasi uçun foydalaniş ham kiradi. Bu yili nemis 15 yoşlilari tadqiqotning 25 yillik tarixidagi eng yomon PISA natijalarini körsatdi. Şlayxer izohlab dedi: «Sportni tomoşa qilib sportçan bölmaganimizdek, özimiz şuğullanmagunça, taʼlim ham kontent isteʼmol qilişdan kelmaydi, balki yangi materialga aqlning mahsuldor kognitiv jalb bölişini talab qiladi». Amerikalik Brookings tahlil markazining tadqiqoti taʼlimda SIning xavflari foydasidan oğirroq ekanini taʼkidlaydi: öquvçilar «asosiy kognitiv va barqaror könikmalarni», şuningdek tanqidiy fikrlaş, xotira, qatʼiyat va mustaqil fikr yuritişni yöqotadi.
Nyu-Yorkdagi taqiq va Germaniyadagi ehtiyotkor tavsiyalar
Nyu-York meri Zohran Mamdani 2026 va 2027 öquv yillari uçun davlat maktablarida 8-sinfgaça (taxminan 14–15 yoşgaça) SIdan foydalanişni taqiqladi. Hammasi buni töğri yöl deb hisoblamaydi. 15–18 yoşlilarga dars beradigan nemis tili öqituvçisi Yulian Xinn öquvçilar baribir telefonlaridagi SI ilovalaridan foydalanişi mumkinligini, «uyda foydalanmaydilar deb öylagan esa realni eʼtiborsiz qoldiradi» deb qayd etadi. Nemis ösmirlarining mediasteʼmoli haqidagi yillik JIM tadqiqoti miqyosni tasdiqlaydi: sörovda qatnaşgan 12–19 yoşlilarning 91% kamida bitta SI ilovasidan foydalanadi, 74% esa uni uy vazifalari va öqiş uçun işlatadi. Oxirgi bunday tadqiqot 2024-yilga tegişli, demak raqamlar yanada yuqori bölişi mumkin. Germaniyada taʼlim yerlar (federal yerlar) vakolatida, ammo taʼlim vazirlarining doimiy konferensiyasi KMK 2024-yildan beri SIdan foydalaniş haqida bayonotlar çiqaradi — biroq ular ança noaniq: öquvçilar SI bilan tanqidiy, refleksiv va masʼuliyatli özaro aloqaga faqat «jalb etilişi» kerak.
Öqituvçilar muvozanat izlaydi
Öqituvçilarning özlari SIning kuçini tan oladi. «SI narsalarni darsliklardan ança yaxşi tuşuntiradi», — deydi Yakob. Xinn rozilik bildiradi: «SI öquvçilarning tili va ehtiyojlariga ança yaxşi javob bera oladi». Şuning uçun u SIni darslarga 10-sinfdan (taxminan 15–16 yoş) kiritişni, lekin asosiy könikmalar şakllanmagunça undan oldin emas, katta sinflarda esa SI yeçimlari sifatini tanqidiy baholaşni örgatişni taklif qiladi. Myuller ham katta sinflar uçun darslarda SIni qisman integratsiya qilgan, biroq baʼzi bosqiçlarda öquvçilar özlari fikrlaşi uçun uni töliq taqiqlaydi. Ikkala öqituvçi şaxsiy avtonomiyani taʼkidlaydi: imtihonlarda SIdan foydalaniş mumkin emas va aynan şu yerda öquvçining masalalarni mustaqil yeça olişi aniqlanadi. Myuller yomon imtihondan keyin xafa ekanini tan olgan bir öquvçini eslaydi: «U SI tufayli endi özi fikrlay olmasligini his qilganini aytdi».
Matfey effekti: SI tengsizlikni kuçaytiradi
Alohida muammo — tengsizlik. Brookings tadqiqoti maʼlumotiga köra, asosiy könikmalarga ega öquvçilar SIdan bilimlarini çuqurlaştiriş va tezro rivojlaniş uçun foydalanişi mumkin, böşliqlari bor bolalar esa SIning xatolarini özlaştiradi, fikrlaşni topşiradi va yanada orqada qoladi. PISA ham boyroq oilalardan çiqqan bolalar köpinça imtiyoz bilan boşlaydi va SI bu farqni kengaytirişi mumkinligini qayd etadi. Bunga Matfey effekti deyiladi — Mf 25:29 oyati asosida: öqişdagi erta muvaffaqiyat kelajakda yaxşiroq rivojlanişga olib keladi, erta qiyinçiliklar esa ortib borayotgan orqada qolişga olib keladi. Germaniya hozirça umumiy tavsiyalar bilan çeklanmoqda, nyu-yorkdagiga öxşaş aniq taqiqlar esa istisno bölib qolmoqda — maktablar SIni qanday tartibga solişi haqidagi savol oçiq qolmoqda.



