Asosiy ma’lumotlar

  • Venansiu Mondlanening sudi 17-noyabrda boşlanadi; aybdor deb topilsa, unga 20 yildan ortiq ozodlikdan mahrum qiliş jazosi tahdid qilinadi
  • Fuqarolik taşkilotlari ma’lumotlariga köra, 2024-yil oktabrdagi saylovlardan keyingi norozilik namoyişlarida 400 dan ortiq odam halok bölgan
  • Advokat Baltazar Fa’el ayblovning ba’zi bandlari haddan taşqari oşirilgan deb hisoblaydi, Oliy sudning töğridan-töğri translyatsiyani rad etişi esa tanqidga sabab bölgan

Beşta ayb va 20 yildan oşadigan mumkin bölgan jazo

17-noyabrdan boşlab Mozambikda muxolifat siyosatçisi va sobiq prezidentlikka nomzod Venansiu Mondlanega qarşi sud jarayoni ötkazilmoqda. Unga beşta ayb qöyilgan, jumladan, jinoyatlarni ommaviy tarğib qiliş, jamoaviy itoatsizlikka va 2024-yil oktabrdagi saylovlardan keyin terrorizmga undaş. Aybdor deb topilsa, unga 20 yildan ortiq ozodlikdan mahrum qiliş jazosi tahdid qilinadi. Mondlane barça ayblarni rad etib, heç qaçon zöravonlikka çaqirmaganini, uning ommaviy bayonlari, öz sözlariga köra, aksinça, zöravonlikning oldini olişga qaratilganini aytgan. «Mening köplab bayonlarim aynan qarama-qarşi tomonga qaratilganligini isbotlaydigan dalillarim yetarliça köp», — dedi u sentabr oyida Strasburgdagi Yevropa parlamentiga taşrif çoğida.

Ayblovning asosi nima bölgan

2024-yil oktabrdagi prezident va parlament saylovlarida Mondlane çap muxolifat Podemos partiyasi qöllab-quvvatlaşi bilan nomzod böldi va 1975-yildan beri mamlakat mustaqilligidan buyon hokimiyatda bölgan FRELIMO partiyasidan Daniel Çapo ğolib deb e’lon qilingan rasmiy natijalarni tan olmadi. Natijalar e’lon qilinganidan söng butun mamlakat böylab oylar davomida namoyişlar, iş taşlaşlar va yöllar tösiş davom etdi, kuç tuzilmalar bilan töqnaşuvlar yuz berdi; dökonlar va jamoat obyektlari talon-taroj qilindi va vayron qilindi. Fuqarolik taşkilotlari ma’lumotlariga köra, 400 dan ortiq odam halok bölgan. Ayblov zöravonlikni Mondlanening ommaviy çaqiriqlari bilan boğlaydi: ayblov xulosasining asosini uning ijtimoiy tarmoqlardagi töğridan-töğri efirlari taşkil etadi, u yerda u noroziliklarga, iş taşlaşlarga va fuqarolik itoatsizligiga çaqirgan. Siyosatçining özi noroziliklarning ikki asosiy maqsadini öz harakati a’zolarining sud qilmagan qotilliklarini tekşiriş va saylov natijalari haqida haqiqatni örnatiş talabi deb ataydi.

Dalillarga va motivlarga şubhalar

Maşhur mozambiklik huquqşunos Baltazar Fa’el Deutsçe Welle bilan suhbatda ayblov hukmga aylanişidan ogohlantirdi va xulosani öqib çiqqanidan keyingi bahosi böyiça ayblov işning ba’zi jihatlarini haddan taşqari oşirib yuborganini aytdi. U terrorizmga undaş bandiga ayniqsa tanqidiy: uning fikriça, Mondlanening bayonlari va aniq harakatlar örtasida işonçli boğliqlikni isbotlaş zarur, uning çaqiriqlaridan keyingi zöravonlik harakatlari özi yetarli emas. «Venansiu Mondlane odamlarni barça bu jinoyatlarni sodir etişga undaş uçun qanday haqiqiy hokimiyatga ega edi?» — deb söradi Fa’el. Uning sözlariga köra, jarayon muddatlari va unga olib kelgan holatlar — saylov natijalariga e’tiroz bildiriş — aniq siyosiy xususiyatga ega, işning tez tayyorlanişi esa siyosiy bosim taassurotini yaratişi mumkin. Mozambikning boş sudyasi Adelino Muçana sud qarorni faktlar asosida qabul qilişini ta’kidladi.

Translyatsiyadan boş tortiş va jamoatçilik kayfiyati

Oliy sud Mondlane himoyasining jarayonni töğridan-töğri translyatsiya qiliş töğrisidagi iltimosini qatnaşçilarning xavfsizligiga mumkin bölgan tahdid, guvohlarga bosim va tekşiruvning borişini buziş xavfi bilan asoslab rad etdi. Tanqidçilar bu rad etişni şaffoflik uçun orqaga qadam deb baholadi — ayniqsa, yaqinda yana bir katta iş, xususan, davlat kompaniyalari xalqaro banklardan yaşirinça milliardlab qarz olgan «yaşirin qarz skandali» ommaviy axborot vositalarida keng yoritilgan edi. Podemos rahbari va Mondlanening sobiq siyosiy ittifoqçisi Albino Forquilha guvohlik berişi kutilmoqda, biroq u ayblov guvohi sifatida çiqmaydi, faqat şaxsan körganlarini aytişini va bu kimning pozitsiyasini mustahkamlaşini oldindan aytib bölmasligini bildirdi. Noroziliklarga sabab bölgan omillar yöqolmadi: Nampula aholisi DW bilan suhbatda xalq oçlik va yoşlar uçun iş yöqligiga qarşi norozilik bildirganini va bu qonuniy ekanligini ta’kidlagan; biroq şaharliklarning bir qismi tinçlikka va oddiy hayotga qaytişni afzal köradi.