Trump Osiyoga yöl olmoqda: APEC sammiti, Si bilan uçraşuv va Putin bilan ehtimol bölgan format

Safar yönalişi va maqsadlari

AQŞ prezidenti Donald Trump kelgusi hafta Osiyoga yöl oladi, deb xabar beradi Anadolu. Rejaga köra, u 17-noyabrda Manilaga yetib boradi, u yerda Filippin prezidenti Ferdinand Markos Junior bilan uçraşadi va ASEAN–AQŞ sammitida qatnaşadi, söñra 18–19-noyabr kunlari Şençjendagi APEC sammitiga yöl oladi.

Manila: mudofaa va «tijorat diplomatiyasi»

Filippin — AQŞning şartnomaga asoslangan ittifoqçisi, Janubiy Xitoy dengizida xitoy va filippin kemalari örtasidagi töqnaşuvlar mudofaa hamkorligining ahamiyatini oşirmoqda. Mamlakat mudofaa vaziri Gilberto Teodoro vizit davomida yangi Amerika yordami — pul grantlari emas, balki jihoz va imkoniyatlar şaklida e’lon qilinişi mumkinligini işora qildi (ABS-CBN News ma’lumotiga köra). Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi vakili Viktor Ça sözlariga köra, Vaşington şuningdek, Janubi-Şarqiy Osiyo mamlakatlarini Amerika sun’iy intellekt texnologiyalarini qabul qilişga undaşga umid qilmoqda, buning uçun ehtimol taraqqiyot yordami rağbat sifatida işlatiladi. Ça özi bu ma’muriyatning intilişi ekanini, mintaqa mamlakatlari tomonidan allaqaçon qabul qilingan kelişuv emasligini ta’kidladi va filippin töxtaşini safarning ehtimol eng muhim nuqtasi deb atadi.

Si bilan uçraşuv va savdo sulhi holati

Şençjenda Si Szyunpin bilan muzokaralar bir yil içida rahbarlarning uçinçi uçraşuvi bölädi — maydagi Pekin va sentyabrdagi Vaşington uçraşuvlaridan keyin. Batafsil kun tartibi e’lon qilinmagan, biroq 6-noyabrda moliya vaziri Skott Bessent va savdo vakili Jamieson Greer Xitoy Xalq Respublikasi vitse-premyeri Xe Lifeng bilan suhatda qişloq xöjaligi mahsulotlari, nodir va başqa muhim minerallar böyiça xarid majburiyatlarini bajarişni talab qilib, Pekinga bosim ötkazdi. Ça bahosiga köra, ma’muriyat yutuqdan kutilayotgan umidlarni pasaytirib, uçraşuvni sulhni saqlaş uçun qişqa aloqa sifatida körsatmoqda; mazmunliroq muhokamalar dekabrda Floridadagi G20 sammitida bölişi mumkin.

Sulh bilan nima mustahkamlandi

Sulh savdo uruşining bir qism çoralarini töxtatadi, barça tösiqlarni olib taşlamaydi. Xitoy bir qator töxtatilgan çoralar 2027-yil 10-yanvargaça uzaytirilganini e’lon qildi: bu Amerika importiga qöşimça 24 foizli tariflar (10 foizli boj saqlanib qolgan holda), şuningdek, eksport çeklovlari va port yığimlarining bir qismiga tegişli. Sentyabrda muhokama qilingan tariflarni özaro 60 milliard dollar miqdorida pasaytiriş töğrisidagi kelişuv hozirça yakunlanmagan. Nodir metallar eksporti sezgir nuqta bölib qolmoqda: Xalqaro energetika agentligi ma’lumotlariga köra, 2024-yilda magnit nodir metallarining jahon raffinaj işlab çiqarişining 91 foizi Xitoyga töğri kelgan, uzaytiriş esa barça çeklovlarni bekor qilmaydi.

Çiplar, Tayvan va Putin bilan ehtimol bölgan uçburçak

Minerallardan taşqari, ilgğor yarimötkazgiçlar va Tayvan böyiça kelişmovçiliklar saqlanmoqda. Trump Nvidia H200 çiplarini Xitoyga şartli sotişa ruxsat berdi, bu kongressda tanqidga sabab böldi, Nvidia sobiq rahbari Jens Xuangning gumon qilingan xitoy agenti bilan aloqalari haqidagi xabarlardan söñ ikkala partiya qonun çiqaruvçilari çeklovlarni qattiqroq qilişni talab qilmoqda. Tayvan masalasida Vaşington norasmiy munosabatlar va mudofaa texnikasini yetkazib berişni saqlab qolmoqda; may oyida Trump 14 milliard dollarlik qurol paketini «muzlatilgan» va muzokaralarda almas sifatida atagan edi, şundan söñ davlat kotibi Marko Rubio kongressga siyosat özgarmaganini tasdiqladi.

Putin bilan ehtimol bölgan uçraşuv oçiq qolmoqda

Eng köp muhokama qilinayotgan noaniqlik — Tramp, Si va Putinning ehtimoliy uçraşuvi. Kreml matbuot kotibi Dmitriy Peskov avval Financial Times naşriga «bunday uçraşuvni taşkil etiş böyiça iş olib borilayotganini» ma’lum qilgan edi, Tramp esa Si va Putin bilan kutilayotgan muzokaralar haqida oçiq gapirib, Erondagi uruş va yadrosizlantirişni mumkin bölgan mavzular sifatida atagan. 11-noyabrda Rubio Xitoy taşqi işlar vaziri Van I bilan suhbat qilgandan söng, Davlat departamenti rahbarlar darajasidagi aloqalar, jumladan Rossiya iştirokidagi ehtimoliy uç tomonlama uçraşuv muhokama qilinganini ma’lum qildi; xitoy tomoni esa qönğiroqni ijobiy deb ta’rifladi, biroq na uç tomonlama formatni, na yadrosizlantirişni tilga olmadi. Yevropa xalqaro munosabatlar kengaşi eksperti Alisiya Baxulska hatto ramziy uçraşuv ham Pekinning Yevropa bilan munosabatlariga zarar yetkazişi, Yevropaliklarning Ukrainadagi uruş muhokamasidan çetlab qolişidan xavotirlarni kuçaytirişi mumkinligi haqida ogohlantirdi. Alohida tösiq — SNV-III şartnomasining voris kelişuvsisiz 5-fevralda tuğaşi: Vaşington Xitoyni qurollarni nazorat qiliş böyiça muzokaralarda körişni xohlaydi, biroq Pekin bunday formatni adolatsiz deb hisoblaydi, Xitoy Taşqi işlar vazirligi esa 16-oktabrda uç tomonlama muzokaralarga qöşiliş talabi «na adolatli, na oqilona, na realistik» ekanini bildirgan edi. Şu tariqa, sayohat başlanişiga faqat marşrut va sulhning uzaytirilgani tasdiqlangan; uç tomonlama sammit ham, Şençjendagi mazmunli yutuq ham hali muhokama mavzusi bölib qolmoqda.