Asosiy ma’lumotlar

  • Tramp İran bilan uruşni harbiy ma’noda «aslida tugagan» deb ataydi; Marco Rubio yirik harbiy harakatlar şart emasligini aytdi
  • Mohsen Rezaiy AQŞ bilan muzokaralarni inkor etib, amerikaliklarning bayonotlarini neft narxini pasaytirişga uriniş deb ataydi
  • AQŞning sobiq elçisi İan Kelly vaziyatni «virtual sulh» deb baholaydi va keyingi rivojlanişni oraliq saylovlar natijalari bilan boğlaydi, unda demokratlar Kongressning ikkala palatasi nazoratini qölga oladi

Tomonlar bayonotlari farq qilmoqda

AQŞ prezidenti Donald Tramp AQŞ va İsrailning İranga qarşi uruşi harbiy ma’noda «aslida tugaganini» bildirdi. Davlat kotibi Marco Rubio bu bahoni qöllab-quvvatlab, İranda «yirik jangovar amaliyotlarga ehtiyoj yöqligini», çunki iqtisodiy bosim va qarama-qarşi tomonlar örtasidagi muzokaralar samara berayotganini aytdi. Biroq İran Oliy milliy xavfsizlik kengaşi kotibi Mohsen Rezaiy Livaning Al Mayadeen kanaliga bergan intervyusida muzokaralar umuman olib borilayotganini inkor etdi: uning sözlariga köra, «amerikaliklarning İran bilan muzokaralar davom etadi haqidagi barça bayonotlari iqtisodiy bosimni zaiflaştiriş va neft narxini pasaytirişga qaratilgan».

«Virtual sulh» va Hormuz böğozining roli

Tomonlardan heç biri töliq mojaro tugaganini e’lon qilmadi. Hozirda Şimoli-Ğarbiy universitetida işlaydigan AQŞning sobiq elçisi İan Kelly hozirgi vaziyatni «virtual sulh»ga öxşaş narsa deb ta’rifladi: deeskalatsiya sezilarli, ammo asosiy masalalar hal etilmagan. «Men uruş tugagan demayman. Öq otiş yöq, haqiqiy ahamiyatga ega heç narsa yöq, deb aytardim», — dedi u Deutsçe Welle intervyusida. Uning fikriça, asosiy masala — Hormuz böğozining oçilişi: İran amerikalik zarba kuçlarini Fors körfazidan olib çiqişni xohlaydi, biroq İran böğozni oçişga rozi bölmagunça bu sodir bölmaydi. İranning böğozdagi savdo kemalariga hujumlari allaqaçon neft narxining ösişiga olib keldi va AQŞ hamda boşqa mamlakatlarda hayot darajasi xarajatlariga ta’sir körsatdi.

Oraliq saylovlar natijalari nima özgartiradi

AQŞdagi oraliq saylovlarda Trampning respublikaçilari oğir mağlubiyatga uçradi va kelgusi yili demokratlar Vakillar palatasi hamda Senat nazoratini qölga oladi. Kellyning fikriça, İran hozir Kongress uruş mablağlarini qisqartirişi yoki sezilarli çeklaşi umidida kutiş holatida. Şu bilan birga, İranning öz resurslari ham tugamoqda — İran masalalari böyiça mutaxassis Ali Mohammadi şu hafta boşida İranning Hormuz böğozini çeklaşi köproq iqtisodiy, harbiy emas xarakterga ega ekanini, çunki uruşni davom ettiriş uning iqtisodiyotiga sezilarli zarba berayotganini qayd etgan edi. Kellyning bahosiga köra, respublikaçilarning özlari uçun uruş siyosiy muammoga aylandi: mağlubiyat omillaridan biri 2024-yildagi «abadiy uruşlarning oxiri» haqidagi va’daning bajarilmasligi böldi, partiya esa 2028-yilgi saylovlargaça mojaroni hal qilişi kerak.

Tor joylar va jahon iqtisodiyoti

AQŞ ma’muriyati quruqlikdagi va dengizdagi blokadaga asoslangan töxtatib turiş status-kvosidan mamnunligini bildiradi, biroq Kelly e’lon qilingan maqsadlar — Hormuz böğozi ustidan töliq nazorat va İranning boyitilgan urandan voz keçişi — böyiça taraqqiyot bölmasa, Tramp va uning partiyasi nufuzi pasayişda davom etadi, deb hisoblaydi. U ikkala maqsadni «töliq erişiladigan» deb biladi, lekin ularni amalga oşirişga urinişning özi ham hozirgi nisbiy tinçlikni buzişi mumkinligi haqida ogohlantiradi: uning sözlariga köra, Oq uy «özini burçakka qisib qöydi», asosiy maqsadni İran yadro quroliga yöl qöymaslik qilib, bu masalani İran, Kellyning fikriça, muhokama qilişdan boş tortmaydigan narsa qildi. Jahon bozorlari uçun, mutaxassis qayd etadi, noaniqlik saqlanib qolmoqda: mojaro «soxta uruş» holatida qolgunça neft narxining pasayişi ehtimoldan yiroq, çunki hozirgi narxlarda beqarorlik qaytiş xavfi allaqaçon hisobga olingan. Kelly mojaro Şençjenda bölib ötadigan ATES sammitining asosiy mavzusiga aylanişini, u yerda mavjud ma’lumotlarga köra Tramp, Vladimir Putin va Si Tszinpin uçraşişini kutmoqda; undan keyin dekabrda Mayamidagi G20 sammiti bölib ötadi. Uning bahosiça, Rossiya AQŞning uşbu mojaroga boğlab qöyilganiça qolişida manfaatdor, Xitoy esa yirik neft xaridori sifatida mojaroni hal etilişida manfaatdor.