Asosiy ma’lumotlar
- E’tiqodlarga köra tuz, non, pul, ötkir buyumlar, ignalar, supurgi berilmaydi hamda böş idiş qaytarilmaydi
- Har bir taqiqning deyarli çetlab ötiş yöli bor: tuz sovğa qilinadi, piçoq uçun tanga olinadi, idiş şirinlik bilan qaytariladi
- Pulga oid e’tiqodlar eng köp: keçqurun, seşanba, yakşanba va oy kamaygan paytda qarz bermaslik
Qoşnilarga berilmaydigan yettita narsa
An’anaviy madaniyatda bir qança buyum qoşnilarga berilişi uy farovonligining yöqolişi va qoşni bilan janjal çiqişi bilan boğlangan. Life.ru bunday yettita narsani töpladi: tuz, non, pul, piçoq va qayçi, igna va kasnak, supurgi hamda idiş-tovoq. Bugungi kunda tuz sörab qoşnilarga boriş kamaydi, ammo naşr ma’lumotiga köra, köpçilik hozir ham önğaysiz tabassum bilan rad etadi.
Uyning farovonligi va himoyasi
E’tiqodlarga köra, tuzni qoşnidan oliş moliyaviy qiyinçilikka olib keladi, beriş esa öz farovonligidan bölişiş degani. Etnograflar qoşimça qilişiça, tuz e’tiqodlarda janjal bilan boğliq, şu sababli uni qarz söramasdan, qaytariş talab qilmasdan sovğa qiliş tavsiya etilgan, bunda tuzlikni uzatiş paytida kulib yuboriş kerak bölgan. Non bilan bir neçta taqiq boğliq: oxirgi bölakni beriş, uni öz uy va begona dunyoni ajratuvçi bösağadan ötkazib beriş hamda quyoş botganidan keyin beriş mumkin emas. Supurgi esa uy himoyaçisi hisoblanib, çiqindilar bilan birga yomonlikni ham supurib çiqaradi deb işonilgani uçun uni beriş öz himoyasidan mahrum böliş degani edi; supurgini begonalarga oliş ham tavsiya etilmagan.
Pul, ötkir buyumlar va ignalar
Pulga oid e’tiqodlar eng köp: pulni keçqurun ham bermaydilar, ham olmaydilar, seşanba, yakşanba va katta çerkov bayramlarida qarz olmaydilar, oy kamaygan paytda esa heç narsani qarzga bermaydilar. Agar qoşni keçqurun pul sörsa, xurofotga işongan odamlar uni kartaga ötkazadi — bunda amaliy mantiq ham bor, çunki ötkazma operatsiyalar tarixida körinib turadi. E’tiqodlarga köra, ötkir buyumlar munosabatlarni «qirqib taşlaydi», şu sababli qarz berilgan piçoq yoki qayçi uçun bir tanga olib, qarzni sotib olişga aylantirişgan. Ignani orqali kasallik yoki qasd qiliş mumkin deb hisoblangan — naşr bu qörquvlarni sehr-jodu haqidagi qadimgi tasavvurlar bilan boğlaydi, öşa davrlarda ignani berişdan baş tortiş oçkozlik emas, ehtiyotkorlik deb qaralgan.
Idiş-tovoq va zamonaviy amaliyot
Qoşnidan idiş oliş mumkin, ammo uni böş qaytariş mumkin emas: e’tiqodlarda böş idiş uyda böşliq ma’nosini anglatadi, şu sababli uni şirinlik bilan — konfetdan bir qop peçenye tortib — qaytarişgan. Bu odat rus qişloqlarida ham, qoşni xalqlarda ham ma’lum. Naşr ta’kidlaşiça, bugungi kunda eşikni tuz uçun emas, köproq dori yoki termometr uçun qoqadilar; bu borada e’tiqod yöq, ammo amaliy maslahat bor: dorixona töplamini tartibda saqlaş va yaroqlilik muddatini tekşiriş, çunki muddati ötgan dori bilan bölişiş odob bilan rad etişdan ham yomon.
