Asosiy ma’lumotlar
- Turkiya Antaliyadagi COP31ning qariyb 90 davlat va hukumat rahbari yiğilgan ikki kunlik yuqori darajali segmentiga Isroilni taklif qilmadi
- AQŞ Tramp ma’muriyati BMT IITK va Parij kelişuvidan çiqqanidan keyin sammitda yöq
- Past darajadagi isroillik delegatlar muzokaralarda qatnaşişi tasdiqlanmagan
Taklif etilmaganligi va uning asoslari
COP31 iqlim sammitiga mezbonlik qilayotgan Turkiya davlat va hukumat rahbarlari uçraşuviga Isroil rahbarlarini taklif qilmadi. Buni COP31 raisi lavozimini egallaydigan Turkiyaning atrof-muhit, şaharsozlik va iqlim özgarişi vaziri Murat Kurum ma’lum qildi. «Rahbarlar sammitiga mezbon davlat sifatida, biz Isroilga taklif yubormadik», — dedi u turk ommaviy axborot vositalariga va qöşimça qildi: «Tinçlik yöq joyda iqlim adolati ham böla olmaydi, deymiz». Uning sözlariga köra, rad etiş Ğazzada falastinliklar orasida köplab qurbonlar bölgani bilan asoslangan.
Antaliyada kim yöq
Turkiyaning Örta yer dengizi sohilidagi Antaliya şahrida ikki haftalik konferensiyaning ikki kunlik «yuqori darajali segmenti»ga qariyb 90 davlat va hukumat rahbari yiğildi. Isroil BMT IITK (iqlim özgarişi böyiça konventsiya) a’zosi bölib, uning iştirokçilari har yili COP sammitlariga yiğiladi, biroq Antaliyada isroillik delegatsiya körinmadi. Na Isroil, na IITK kotibiyati mamlakat rahbarlariga taklif berilmaganidan keyin pastroq darajadagi isroillik delegatlar muzokaralarda qatnaşadimi yoki yöqmi, tasdiqlamadi. Isroil vazirlari Kurumning sözlariga oçiqçasiga javob bermadi; isroillik Ynet naşri ma’lumotlariga köra, isroillik amaldorlar «xavfsizlik muammolari va diplomatiya izolyatsiyasi» tufayli konferensiyaga borişi dargumon. The National naşrining Isroil taşqi işlar vazirligidan izoh söragan murojaati darhol javobsiz qoldi.
AQŞ va falastinliklarning iştiroki
Sammitda AQŞ hukumati ham yöq: Donald Tramp ma’muriyati bu yil davomida mamlakatni BMT IITK va Parij kelişuvidan, şuningdek, Iqlim özgarişi böyiça hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC)dan ham çiqardi. Tramp iqlim özgarişini «dunyoga yuklangan eng katta firibgarlik» deb atagan va ayni paytda qazib olinadigan yoqilği işlab çiqarişni kengaytiriş tarafdori bölgan. Şu bilan birga, konferensiyada falastinliklarning iştiroki sezilarli: Falastin pavilyoni yonida iştirokçilar falastin bayroği şaklidagi nişonlarni ulaşdi, bannerlarda esa Ğazzadagi vayronagarçiliklarning fotomontajlari namoyiş etildi. Falastin atrof-muhit sifati agentligi raisi Zağlul Samxan Isroilni taklif qilmaslikni «texnik emas, balki siyosiy masala» va Turkiyaning qarori deb atadi, şu bilan birga, AQŞning sentyabr oyida Nyu-Yorkda BMT Boş Assambleyasida nutq sözlaş uçun prezident Mahmud Abbosga viza bermasligini eslatib ötdi.
Kontekst va oqibatlar
Avval faol rivojlangan Turkiya va Isroil munosabatlari Ğazzadagi uruş boşlanganidan buyon keskin yomonlaşdi: Ankara yiliga milliardlab dollarga teng savdo aloqalarini uzdi, diplomatik missiyalar qisqartirilgan rejimda işlaydi, turk vazirlari esa Isroilni muntazam ravişda genotsidda ayblaydi. Isroil genotsid ayblovlarini rad etadi va Turkiyani HAMAS bilan aloqalarni saqlab qolgani uçun tanqid qiladi. Kurum Turkiyaning Ğazzadagi nizoga oid pozitsiyasi «butun konferensiya davomida saqlanişini» aytdi, sammit dasturida esa Ğazzadan kelgan bolalar va falastinlik rassomlarning asarlari körgazmasi ham bor. The National ma’lumotlariga köra, 2023-yil 7-oktabrdagi HAMAS hujumidan keyin boşlangan uruş boşidan buyon enklavda kamida 74 000 falastinlik halok böldi; öz navbatida hujumlar qariyb 1200 kişining hayotini olib ketdi. BMT Atrof-muhit dasturining 2025-yil sentyabridagi hisobotida sektorda «ekologik zararning misli körilmagan darajasi» qayd etilgan: 2023-yildan buyon Ğazza daraxtzorlarining 97 foizi, butazorlarning 95 foizi va yillik ekin maydonlarining 82 foizini yöqotdi. Greenpeace Israel esa, mamlakat sammitda vakillik qilmasa ham, u yerda qabul qilinadigan emissiyalarni kamaytiriş va moslaşuvni moliyalaştirişga oid qarorlar isroilliklarning kelajagiga ham ta’sir qilişini qayd etdi.
