Polşadagi natsist jinoyatlari qurbonlari Germaniya jamiyatidan yordam sörab murojaat qildi

Germaniya fuqarolik jamiyatiga murojaat

5-noyabr kuni Polşa–Germaniya yaraşuv jamğarmasi (Fundacja) saytida polşalik qurbon taşkilotlarning Germaniya fuqarolik jamiyatiga murojaat qilgan oçiq xati e'lon qilindi. «Biz endi kutolmaymiz», — deb bayon qildi xat imzoçilari. Ularning ma'lumotiga köra, bugungi kunda Polşada nemis okkupatsiyasi davrida natsistlar taqibidan ötgan taxminan 50 ming kişi yaşaydi: sobiq konslager va qamoqxona mahbuslari, Germaniyaga majburiy mehnatga surgun qilinganlar va boşqa şakllardagi repressiyalardan aziyat çekkanlar. Köpçiligi 90 yoşdan oşgan, kasallikdan aziyat çekadi va ösib borayotgan xarajatlar tufayli kundalik hayotda yordamga muhtoj. «Köplari uçun yordam beriş töğrisidagi qarorning yanada keçikişi yordam juda keç kelişini anglatadi», — deyiladi nemis, polşa va ingliz tillarida tarqatilgan xatda. Imzoçilar Germaniya tirik qolganlar oldida ma'naviy javobgarlikni tan olsa-da, mumkin bölgan tölovlar böyiça federal hukumatning tegişli qarori hozirgaça qabul qilinmaganini ta'kidladilar. Murojaatda quyidagilar bayon etilgan Deutsçe Welle.

Kontekst: jinoyatlarning miqyosi va oldingi tölovlar

Reparatsiya masalasi ön yillar davomida polşa–german munosabatlarini murakkablaştirib keldi. 1989-yildagi demokratik ötiş va Germaniyaning birlaşuvidan söng federal hukumat Polşadagi Xolokost qurbonlari uçun 500 million marka ajratdi; bir milliondan ortiq kişi yordam oldi, sobiq majburiy mehnatçilar esa EVZ jamğarmasidan tölovlar oldilar. Biroq polşa jamiyatining katta qismi bahosiga köra, bu tölovlar jinoyatlarning miqyosini hisobga olganda yetarli emas: uruş davrida taxminan 6 million polşa fuqarosi halok bölgan, şu jumladan taxminan 3 million polşa yahudiyi. «Şarq böyiça umumiy reja» (Generalplan Ost) doirasida aholining katta qismi köçirilişi, qul qilinişi yoki yöq qilinişi nazarda tutilgan edi; 1939-yildan başlab «Intelligenzaktion» polşa elitalarini — öqituvçilar, ruhoniyalar, mansabdorlar va ziyolilarni maqsadli qirib taşladi. Taxminan 2,5 million polyak Germaniya Reyxiga majburiy mehnatga surgun qilingan.

Siyosiy bandlik

Öng-qanot konservativ «Qonun va adolat» (PiS) partiyasi 2015-yilda hokimiyatga kelgaç, reparatsiyani Varşavaning Berlin siyosatida markaziy qilib qöydi va 2022-yil oktabrda rasman 6,2 trillion zlotiy (taxminan 1,3 trillion yevro) talab qildi. Donald Tusk başçiligidagi markazçil-çap hukumat 2023-yil dekabrdagi ğ'alabadan söng bu talablardan uzoqlaşdi, biroq taşqi işlar vaziri Radoslav Sikorskiy sözlariga köra, Polşa nemis hamkoridan «ijodiy yeçim» kutmoqda. Sobiq kansler Olaf Şolts 2024-yil yozida Polşaga taşrif oldidan 200 million yevro taklif qildi — Tusk bu summani yetarli emas deb rad etdi va keyingi muzokaralar yeçim bermadi. 2025-yil dekabridagi polşa–german hukumatlararo maslahatlar yakunlari böyiça yakuniy deklaratsiyada FRG hukumati «polşa natsist tajovuzi va Germaniyaning Polşani okkupatsiya qilişi qurbonlariga qöşimça yordam körsatiş imkoniyatlarini tahlil qilişga» va'da berdi. Biroq FRG Taşqi işlar vazirligi rasmiy vakili örinbosari Yozef Hinterzer 23-sentyabrda xabar qilganidek, «hozirça gumanitar jest böyiça qaror yöq va byudjet loyihasi bu holatni aks ettiradi». Muxolifatdagi «Yaşillar» umidini uzmagani yöq: partiya raislaridan biri Fransiska Brantner DW ga Varşavada aytgani kabi, fraksiya byudjet qömitasiga «gumanitar jest» uçun mablağni mustahkamlaşni sörab murojaat qilgan, biroq iltimos rad etilgan; u oxirgi imkoniyatni şu haftadagi qömitaning yakuniy yiğilişida köradi.

Xususiy xayriyalar va tugayotgan vaqt

Polşa-Özbek yaraştiriş jamğarmasi raisi Yakub Deka qurbonlarning murojaati nemis fuqarolik jamiyatini safarbar qilişi mumkin, deb hisoblaydi. May oyida federal hukumatga yöllangan birinçi murojaatdan söng bir neça yuz nemis 50 yevrodan bir neça yuz yevrogaça bölgan xayriyalar bilan javob berdi; jamğarma hisobiga jami 35 ming yevrodan ortiq mablag kelib tuşdi va bir neça ehtiyojmand allaqaçon bir martalik yordam oldi. «Bu dengizdagi tomçi, lekin har bir kiçik narsa yordam beradi», — dedi Deka. U köp yillar Gdanskda qurbonlar taşkilotiga rahbarlik qilgan Jerji Taraseviçning sözlarini eslatdi: «Ular biz ölimizni kutib yotibdi» — u yanvar oyida Gazeta Wyborcza gazetasiga bergan intervyusida şunday degan edi. 1942-yilda ota-onasi majburiy mehnat qilgan nemis fermasida tuğilgan Taraseviç «gumanitar harakat»ni kut olmay, sentyabr oxirida 84 yoşida vafot etdi. «Bu qurbonlar endi kut olmaydiganini oğriqli eslatma», — dedi Deka. Jamiyatning munosabati ham xarakterli: 25 yil davomida ötkazib kelinayotgan vakillik sörovi — sönggi polşa-nemis barometrida — respondentlarning 53 foizi Polşa xalqining azob-uqubatlari Germaniyada yetarli darajada e’tirof etilmayotganini bildirgan, faqat 18 foizi nemislar yetarli iş qilgan deb hisoblagan.