Turkiya moliya vaziri: Yaqin Şarqdagi uruş zarba miqyosi böyiça 1973–74-yillardagi neft embargosidan ikki barobar oşdi

Eng yirik energetika inqirozlari bilan qiyoslanadigan zarba

Yaqin Şarqdagi uruş mintaqaning iqtisodiy va xavfsizlik manzarasini tubdan özgartiradi hamda strategik qaramliklarni kamaytiriş, savdo yönalişlarini diversifikatsiya qiliş va mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlaş böyiça saʼy-harakatlarni tezlaştiradi, deb şanba kuni bayon qildi Turkiya xazina va moliya vaziri Mehmet Şimşek, TRT World Forumda «Beqaror tiklanişga: Yaqin Şarq uruşlaridan keyingi milliy iqtisodiyotlar» panelida sözlaşib (Anadolu).

Zarbaning miqyosi va oqibatlari

Şimşekning baholaşiça, nizo asosan energetika bozorlarida yirik taklif zarbasini keltirib çiqardi, oqibatlari esa mintaqadan ança uzoqlarga yoyildi. «Biz hozir boşdan keçirayotganimiz 1973–74-yillardagi neft embargosidan ikki barobar, Rossiya va Ukraina uruşidagi energetika vayronagarçiligidan esa yetti barobar katta», — deb keltirdi Anadolu uning sözlarini. Mintaqaning katta qismi allaqaçon retsessiyada: front çiziğidagi davlatlarda eksport va import sezilarli darajada pasaydi; dunyoda ösiş sekinlaşdi, moliyaviy şaroitlar qatʼiy böldi, bu qisman nizodan kelib çiqqan yuqori inflyatsiya fonida röy berdi. 1946-yildan buyon 170 nizoni qamrab olgan XMF tadqiqotiga tayanib, vazir uruşlar odatda yalpi mahsulotning 3 foizidan 7 foizigaça yöqotişlariga qimmatiga tuşişini qayd etib, «Mustahkam tinçlik bölmasa, mustahkam tiklaniş haqida gapiriş juda qiyin», deb taʼkidladi.

Qaramliklar, savdo va mudofaa

Şimşek başorat qilişiça, davlatlar Hormuz böğozini ham öz içiga olgan asosiy dengiz yöllariga boğliqlikni qayta körib çiqadi hamda muqobil koridorlar, infratuzilma va energetika xavfsizligiga faolroq investitsiya kiritadi. U, şuningdek, Yaqin Şarq va Şimoliy Afrikaning past integratsiyalaşganligiga eʼtibor qaratdi: uning keltirgan qiyosiy maʼlumotlariga köra, mintaqa içidagi savdo Yevropada tovar aylanmasining taxminan 67 foizini, Şarqiy Osiyo va Tinç okeani hududida 59 foizini taşkil etsa, Lotin Amerikasi va Karib havzasida atigi 15 foizni taşkil etadi. Uning aytişiça, Turkiya qoidalar asosidagi savdoga tayanadi: mamlakatda eksportning deyarli 70 foizini qamrab oluvçi 54 erkin savdo bitimi bor, Yaponiya, Indoneziya, Fors körfazi hamkorlik kengaşi va Kanada bilan muzokaralar olib borilmoqda; boğliqlik loyihalari orasida Pekin–London örtasidagi koridor va Fors körfazi hamda Iroqni Turkiya va Yevropa bozorlari bilan boğlovçi Development Road loyihasi bor. Ayni paytda vazir tinçlikka kiritilgan investitsiyalarni mudofaani mustahkamlaş bilan boğladi: Turkiya mudofaa sanoati taxminan 4 ming kompaniya va 1,4–1,5 ming joriy loyihani öz içiga oladi, turk mudofaa mahsulotiga buyurtmalar ötgan yil taxminan 18 mlrd dollarga yetdi, mamlakat esa dunyodagi qurol eksportçilari orasida 11-örinda turadi. Nizodan zarar körgan qöşni mintaqalarni qayta quriş ehtiyojlarini u kamida kelgusi ön yil içida 1 trln dollar deb baholadi. Çiqişini yakunlab, Şimşek Turkiya sanoat bazasi, infratuzilma va ösib borayotgan xizmatlar sektori tufayli kengroq mintaqaviy integratsiyadan yutuq olişini bayon qildi: «Uruşlar bizning manfaatlarimizga zid. Biz mintaqadagi barqarorlik, tinçlik va farovonlikdan eng köp yutuq olamiz». U, şuningdek, Anqaraning vositaçilik saʼy-harakatlari — Armaniston va Ozarbayjon örtasida tinçlik bitimi böyiça işlar, Rossiya va Ukraina muzokaralariga kömak hamda Ğazoda tinçlikka erişiş böyiça harakatlarda qatnaşiş haqida ham tilga oldi.