Sun'iy intellekt davrida yangiliklar uçun kim pul tölaydi: Berlindagi Global Media Forum munozarasi

Sun'iy intellekt yangiliklarga javob beradi, lekin jurnalistika körinmay qolmoqda

Sun'iy intellektga asoslangan çat-botlar yangiliklar manbasi sifatida tobora köproq qöllanilmoqda: Reuters Institute'ning 2026-yilgi, butun dunyo böylab 90 000 dan ortiq kişini qamrab olgan sörovi natijasiga köra, foydalanuvçilarning 10 foizi har hafta yangiliklar uçun çat-botlarga murojaat qiladi, yoş auditoriya orasida esa bu uluşi sezilarli darajada yuqori. Bu haqda Berlinda bölib ötgan Global Media Forumda (GMF) gapirildi, u yerda naşriyotçilar, yuristlar va texnologiya kompaniyalari sun'iy intellekt tizimlari foydalanadigan jurnalistika uçun kim pul tölaşi kerakligini muhokama qilişdi, deb yozadi Deutsçe Welle.

Buzilgan almaşinuv: trafik ketdi, kontent qoldi

Muammoning mohiyatini forumning ikki iştirokçisi bayon qildi. Funke media guruhining naşriyot raisi Yuliya Bekker ilgari Google kabi qidiruv tizimlari naşriyotlarning saytlarini indekslab, öquvçilarni ularga yönaltirib, buning evaziga trafik hosil qilganini eslatib ötdi — «lekin endi bu almaşinuv buzildi». DW boş direktori Barbara Massing sun'iy intellekt kompaniyalari javoblar generatsiya qilişda sifatli jurnalistik materiallarga tayanişini, biroq jarayon oxirida materiallarning özi «köpinça deyarli körinmas bölib qolişini» ta'kidladi. «Sun'iy intellekt tizimlari sifatli jurnalistikadan şunçaki foydalanmasligi kerak. Ular uning uçun pul tölaşlari kerak», — dedi Massing.

Allaqaçon sodir bölayotgan voqealar: çaqiriqlar, da'volar va sudlar

«Katta texnologiya» kompaniyalariga bosim bir neça yönalişdan ösib bormoqda. Oktabr oyida nemis translyatsiya kompaniyalari ARD va RTL Federal raqamli va gazeta naşriyotlari birlaşmasi (BDZV) hamda Xususiy media assotsiatsiyasi (VAUNET) bilan birga media kompaniyalarining muallif huquqlari himoyasini kuçaytirişga çaqirdi. AQŞda sud da'volari qöşildi: The New York Times Brave Software kompaniyasiga sudga murojaat qilib, uni kontentdan ruxsatsiz foydalaniş va pullik kirişni çetlab ötişda aybladi. Şu bilan birga, Yevropa sud organlari, jumladan Yevropa sudi, sun'iy intellekt tomonidan generatsiya qilingan javoblarning özi muallif huquqlarini buzişi mumkinligini örganmoqda. Fevral oyida esa media taşkilotlari koalitsiyasi — Guardian, BBC va Financial Times — naşriyotçilarga sun'iy intellekt tizimlarining kontentini nusxalaşi ustidan köproq nazorat beruvçi qoidalar talab qildi.

Royalti modeli: har bir javob uçun tölov

Amsterdam universiteti axborot huquqi instituti direktori, professor Martin Zenftleben jurnalistik materiallardan foydalanişning ikki usulini ajratib körsatdi: modellarni öqitiş va foydalanuvçilarning aniq savollariga javob generatsiya qiliş. Öqitiş uçun tölov — huquqiy jihatdan murakkabroq masala; uning fikriça, dolzarbroq muammo — javoblar beriş jarayonida jurnalistikadan real vaqtda foydalaniş. U amaldagi Yevropa muallif huquqi qonunçiligi allaqaçon naşriyotçilar va jurnalistlarga yangi qonunçilikni kutmasdan jamoa bölib tölov talab qiliş imkonini beradi, deb hisoblaydi: «Nimani kutamiz? Germaniya — [YI]ning yirik a'zo davlati. Buni Germaniyada joriy etiş kerak». Taklif etilayotgan model — jurnalistikaga tayanadigan har bir sun'iy intellekt javobi uçun majburiy tölovlar bölib, ularni yiğuvçi taşkilot musiqa royaltisi namunasida naşriyotçilar va mualliflar örtasida taqsimlaydi; bunday tizimning stavkalari sun'iy intellekt kompaniyalari bilan yakka tartibdagi muzokaralarda boşlanğiç nuqta bölişi mumkin.

Tarmoq pozitsiyasi: Google pilotlari va tartibga solişga qarşi ogohlantirişlar

Muhokama iştirokçilarining barçasi yeçimni yangi qoidalarda körmadi. Google'ning davlat işlari va jamoat siyosati böyiça katta menejeri Lutz Meşe kompaniya nemis medialari bilan kelişişga va ular bilan yangi sun'iy intellekt mahsulotlarini muhokama qilişga tayyor ekanini bildirdi. Google allaqaçon ayrim naşriyotçilar bilan «AI Contribution» pilotini sinovdan ötkazmoqda — u Gemini va AI Overviews kabi mahsulotlar javoblariga sezilarli ta'sir körsatgan kontentni rağbatlantirişi kerak, biroq bu hozirça erta tajriba, umumiy foydalanuvçilar uçun oçiq tölov tizimi emas. Google ma'lumotlariga köra, qöşni huquqlar böyiça kelişuvlari 800 dan ortiq nemis naşriyotini qamrab olgan bölib, ularga tölovlar allaqaçon amalga oşirilmoqda. Microsoft, Anthropic va OpenAI yaqinda sayt egalariga kontentlarini sun'iy intellektni öqitiş uçun işlatiş mumkin yoki yöqligini körsatiş imkonini beruvçi standartlaştirilgan signallarni qöllab-quvvatlaşlarini e'lon qildi.

Tanqid: Yevropa startaplariga xavf

Qoşimça tartibga solişga qarşi texnologiya huquqi yuristi, nemis Heise media kompaniyasining sun'iy intellekt böyiça komissari Yorg Haydrix çiqdi. Uning fikriça, Yevropa global sun'iy intellekt poygasida allaqaçon orqada qoldi va yangi qoidalar Yevropa kompaniyalarining boşqa regionlardagi yirik ta'minotçilar bilan raqobatini qiyinlaşdirişi mumkin. U, şuningdek, kiçik öyinçilarga — startaplarga, mustaqil dasturçilarga va modellarni öqitiş uçun ma'lumotlarga muhtoj ilmiy tadqiqot muassasalariga ham e'tibor qaratdi: muallif huquqi haqidagi munoqara, u ogohlantirdi, ularni e'tiborsiz qoldirişi mumkin, yangi çeklovlar esa ularning faoliyatiga zarar yetkazişi ehtimoli bor. Şu tarzda, forum tarmoqning özidagi fikr ayriliqini qayd etdi: media sektori tölov va nazoratni talab qilmoqda, texnologiya jamoasining bir qismi tartibga solişda ehtiyotkorlikni yoqlamoqda, aniq tölov mexanizmi esa hozirça faqat pilot loyihalar va takliflar şaklida mavjud.