«Oqaba jarayoni»: Ostonadagi uçraşuv va Özbekistonning Iordaniya taşabbusidagi işhtiroki

Ostona uçraşuvi: ön yillik format uçun yangi hudud va yangi mavzu

5–6 noyabr kunlari Ostonada Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining «Oqaba jarayoni» xalqaro taşabbusi doirasidagi uçraşuvi bolib ötadi. U sun’iy intellekt sohasidagi xavfsizlik hamda uni terrorçilik va ekstremistik maqsadlarda qöllaşga qarşi kuraşişga bağişlangan; şuningdek, yangi texnologik tahdidlarga javoban xalqaro va mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlaş masalalarini körib çiqiş rejalaştirilgan. Bu haqda «Gazeta» formatning tuzilişiga bağişlangan tahlilida yozmoqda.

Oqaba jarayoni nima

Taşabbus 2015-yilda Iordaniya qiroli Abdulla II tomonidan Iordaniyaning Oqaba port şahrida işga tuşirilgan bolib, uning e’lon qilingan maqsadlari xalqaro hamkorlikni mustahkamlaş va xavfsizlik sohasidagi sa’y-harakatlarni muvofiqlaştiriş edi. Boşida kuç va harbiy idoralar örtasidagi muvofiqlaştiriş, axborot almaşiş hamda terrorçilik taşkilotlari va ekstremistik mafkuraga qarşi kuraşişning umumiy yondaşuvlarini işlab çiqişga urgğu berilgan. Qirolning özi jarayonning ahamiyatini şunday baholagan: «Ba’zi janglardan ğalaba qozongan bolişimiz mumkin, ammo terrorçilik va ekstremizmga qarşi kuraş hali tugamagan… Oqaba jarayoni orqali biz manfaatdor rahbarlarni muvofiqlaştiriş, eng yaxşi tajribalar almaşiş va yangi strategiyalar işlab çiqiş uçun birlaştirişga yordam berdik».

A’zoliksiz moslaşuvçan format

Oqaba jarayoni — xalqaro taşkilot hamda doimiy tarkibli birlaşma emas: unda belgilangan a’zolik va majburiy qarorlar qabul qiluvçi davlatlar ustidan taşqari apparat yöq. Bu uçraşuvlar uçun moslaşuvçan maydon bolib, unda qatnaşçilar tarkibi va mavzu aniq kun tartibiga qarab belgilanadi. Mavzuga qarab tadbirlarda davlat va hukumat rahbarlari, taşqi işlar va mudofaa vazirlari, kuç idoralari va maxsus xizmatlar rahbarlari, şuningdek, xalqaro taşkilotlar va xususiy texnologiya sektori vakillari qatnaşadi. Taşkilotçilar sifatida Iordaniya va hamkor davlatlar çiqadi, uçraşuvlar esa faqat Iordaniyada ötkazilmaydi: tadbirlarni ötkazgan maydonlar qatorigaIspaniya, Albaniya, Indoneziya, Braziliya, Bolgariya, Ruanda, Singapur, Buyuk Britaniya, Norvegiya, Nigeriya, Niderlandiya, AQŞ va BMT kiradi.

An’anaviy terrorçilikdan dronlar, onlayn öyinlar va sun’iy intellektgaça

Ön yil davomida jarayonning kun tartibi sezilarli kengaydi. Ayrim raundlar aniq hududlarga — Şarqiy Afrika, Janubi-Şarqiy Osiyo, Lotin Amerikasi, Ğarbiy Afrika va Sahelga bağişlangan: 2022-yil martida Oqabada Şarqiy Afrika muhokama qilingan, öşa yilning dekabrida Braziliya bilan birgalikda Lotin Amerikasi böyiça raund ötkazilgan, 2023-yil iyunida esa Ispaniyaning Kordova şahrida Ğarbiy Afrika va Saheldagi tahdidlar muhokama qilingan. Keyinçalik muhokamalar markazida raqamli muhit va yangi texnologiyalar paydo boldi. 2026-yil fevralida Sendxurstdagi (Buyuk Britaniya) Qirollik harbiy akademiyasida havo hududini boşqariş va uçuvçisiz uçiş apparatlariga bağişlangan raund bolib ötgan, 2026-yil iyunida esa Nyu-Yorkdagi BMT ştab-kvartirasida terrorçilik kelajagi, radikallaşuv va onlayn öyinlardagi jalb qiliş haqidagi Yevropa Ittifoqi va Oqaba jarayonining yopiq uçraşuvi bolib ötgan — unda davlatlar, BMT, öyin industriyasi va fuqarolik jamiyati vakillari qatnaşgan. Ostonadagi uçraşuv bir vaqtda ikki özgarişni anglatadi: birinçidan, raund ilk bor Markaziy Osiyoda ötkazilmoqda, ikkinçidan, ilk bor markaziy mavzu sun’iy intellekt bolmoqda.

Özbekistonning işhtiroki

Özbekiston bu formatga 2025-yilda qoşildi. 2025-yil 26-avgustda muzokaralarda Samarqandda prezident Şavkat Mirziyoyev qirol Abdulla II bilan suhbatda taşabbusni yuqori baholab, navbatdagi yiğilişlardan birini Samarqandda ö‘tkazişni taklif qildi; tomonlar, şuningdek, bağrikeng va ma’rifatli islom ğoyalarini birgalikda ilğari suriş zarurligi böyiça ham fikr birga keldi. 2025-yil 15-oktabrda taşqi işlar vaziri Bahtiyor Saidov Iordaniya tomonidan Italiya bilan hamkorlikda qirol Abdulla II va baş vazir Jorja Meloni raisligida Rimda taşkil etilgan «Aqaba jarayoni 2025» maslahat uçraşuvida qatnaşdi; bu Ğarbiy Afrikada terrorizm va ekstremistik mafkuraga qarşi kuraşga bağişlangan ikkinşi raund edi. Saidov öşa paytda Özbekistonning tinçlik, barqarorlik va barqaror rivojlanişni mustahkamlaş böyiça xalqaro hamjamiyatning qöşma sa’y-harakatlariga sadoqatini tasdiqladi. Ostona uçraşuvi jarayonning Markaziy Osiyo mintaqasidagi birinşi tadbiri bölib, bu Mirziyoyevning yiğilişni Samarqandda ö‘tkaziş taklifi bilan mos keladi, biroq Samarqand böyiça aniq kelişuvlar haqida manbalar xabar bermaydi.