Asosiy ma’lumotlar
- Harbiy razvedçi kuni 1918-yilda Qizil Armiya Maydon ştabi tarkibida Röyxatga oliş boşqarmasi taşkil etilganlik xotirasiga 5-noyabrda nişonlanadi
- Harbiy razvedçik kuni 1918-yilda Qizil Armiya dala ştabining Röyxatga oliş boşqarmasi taşkil etilganligi xotirasiga har yili 5-noyabrda nişonlanadi
- Maqolada oltita filmning yaratiliş tarixi jamlangan: «Razvedçining jasorati», «O`lik mavsum», «Qalqon va qilich», «Uning buyukligining ad`yutanti», «Bahor ön yetti lahza»si, «Oméga varianti»
- Köp qahramonlarning haqiqiy prototiplari bor edi: Nikolay Kuznetsov, Konon Molodiy, Aleksandr Svyatogorov, Pavel Makarov
- Köp qahramonlarning real prototiplari bor edi: Nikolay Kuznetsov, Konon Molodiy, Aleksandr Svyatogorov, Pavel Makarov
Razvedçini bayrami va u tuğdirgan janr
5-noyabrda Rossiyada nişonlanadi Harbiy razvedçi kuni. Bu sana 1918-yilga bog`langan: o`şa yili Qizil Armiya Maydon ştabi tarkibida Ro`yxatga olish boshqarmasi paydo bo`lgan — GRU tarixi aynan şu yerdan boşlanadi. Kasbiy bayramni 2000-yilda mudofaa vaziri buyrug`i bilan belgilangan, 2006-yilda esa prezident farmoni bilan mustahkamlangan. Shu sanaga munosabat bilan Life.ru razvedçilar haqidagi sovet filmlari tanlovini e`lon qildi; naşr fikriça, bu filmlar bugun ham «ekrandan uzilmay qaraladigan darajada qiziqarli».
«Razvedçining jasorati»dan «Ölik mavsum»gaça
Naşr ta`kidlaganidek, janr Boris Barnetning 1947-yildagi «Razvedçining jasorati» filmidan boshlangan; bu kartina sovet razvedka kinosining asoschilaridan biri hisoblanadi. Pavel Kadoçnikov unda nemis savdogari Genrix Ekkerd qiyofasida ishlaydigan Aleksey Fedotov razvedçini o`ynadi; qahramonning prototipi sifatida okkupatsiya qilingan Ukrainada işlagan Nikolay Kuznetsov tilga olinadi. Life.ru filmning asosiy jasorati deb nemislar birinçi marta karikatura emas, balki aqlli va xavfli raqib sifatida tasvirlanganini hisoblaydi — bu yondaşuvni keyinçalik boşqa rejissyorlar ham o`zlashtirdi. Filmda Barnetning o`zi ham suratga tuşgan.
«Ölik mavsum» va «Qalqon va qiliç»: haqiqiy maslahatçilar
Savva Kulişning 1968-yildagi ikki qismli «O`lik mavsum»i sovet razvedka kinosida sovuq urush davri haqidagi ilk filmlardan biriga aylandi: Donatas Banionis unda odamlarni itoatkor qulga aylantiruvchi gaz yaratgan sobiq natsist olimini izlayotgan razvedçini o`ynaydi. Prologda tomoşabinlarga Rudolf Abelning o`zi murojaat qildi, maslahatchi va qahramon prototipi sifatida esa Konon Molodiy razvedçi ko`rsatiladi. «G`arbiy Yevropa kurort shaharchasi» sahnalari Estoniyada suratga olindi. Musiqani knyazlar sulolasidan bo`lgan Andrey Volkonskiy yozgan.
«Qalqon va qiliç» va «Uning buyukligining ad`yutanti»
Vadim Kojhevnikovning romanidan Vladimir Basov suratga olgan «Qalqon va qiliç» filmi razvedkaning 50 yilligiga bag`ishlangan edi. Aleksandr Belov prototipi razvedçi-diversant Aleksandr Svyatogorov bo`lgan, u suratga oliş jarayoniga ham maslahatçi bo`lgan. Goskino Stanislav Lyubshinni bosh rol uchun «juda oddiy ko`rinişli» deb hisoblagan, biroq Svyatogorov bunga qarşi çiqdi: haqiqiy razvedçi aynan ko`zga ko`rinmas bo`lishi kerak. Nemis ofitserining ilk rolini Oleg Yankovskiy oldi — Basov uni Lvovdagi bir restoranda payqagan. Suratga olish Kaliningrad, Polsha va Sharqiy Berlin xarobalarda olib borildi; premyerasi deyarli bir yilga surildi va 1968-yil avgustiga qoldirildi, biroq film prokat yetakchisiga aylandi, «Vatan nimalardan boshlanadi» qo`şig`i esa butun mamlakat bo`ylab yangradi. Yevgeniy Taşkovning beş qismli «Uning buyukligining ad`yutanti» (1969) filmida Yuriy Solomin Ko`ngilli armiya qo`mondonining ad`yutantiga aylangan qizil razvedçi Pavel Kolsovni o`ynadi; qahramon prototipi sifatida general May-Mayevskiyning ad`yutanti Pavel Makarov tilga olinadi. Bu filmda oq ofitserlar birinçi marta oçiq simpatiya bilan tasvirlangan.
«Bahor ön yetti lahza»si va «Oméga varianti»
Yulian Semyonovning romanidan Tatyana Lioznova suratga olgan film 1973-yil 11-avgustda namoyiş etila boşlandi: o`n ikki qism 24-avgustgacha davom etdi va nashr ifodasi bilan aytganda, o`şa keçalar ko`chalar bo`şab qolgan. Vyaçeslav Tixonov Ştirlicni, Leonid Bronevoy esa Myullerni o`ynadi. Nashr kartina KGB raisi Yuriy Andropov xohishi bilan yaratilgani haqidagi rivoyatlarni keltiradi; ta`sirlangan Brejnev go`yo «haqiqiy Ştirlicni toping» deb talab qilgan ekan. Ekrandan tashqaridagi ovoz Efim Kopelyanga tegishli edi. Premyeradan keyin Lioznova butun xalta-xalta xatlar oldi va ularning barchasini o`qib çiqdi. Tanlovni 1975-yildagi «Oméga varianti» yakunlaydi: unda Oleg Dal okkupatsiya qilingan Tallinda Paul Kriger nomi bilan işlaydigan Sergey Skorin razvedçini o`ynaydi. Besh qism baron fon Şlosser (Igor Vasilyev) bilan shaxmat o`yini tarzida qurilgan, asos esa razvedka faoliyati haqidagi hujjatli materiallardan olingan. Naşr fikriça, bu filmlarni birlaştirgan narsa — qahramonning özi: u pistoletli supermen emas, balki sabr-qanoat va yillar davomida begona hayotni yaşaş mahoratiga ega inson.
