El-Ñino Tinç okeanini «issitma kabi qizdirmoqda»: tayfunlar tölqini Şarqiy Osiyoga zarba bermoqda

Oddiy doiradan çiqib ketgan mavsum

Filippin, Tayvan, Xitoy va Yaponiya sohillarida yaşovçilar uçun qattiq ob-havo — hayotning bir qismi, ammo sönggi oylar, BBC News ta’kidlaganidek,, öziga xos bölib çiqdi. El-Ñino kuçaytirgan, ba’zan başorat qilib bölmaydigan kuçli böronlar tölqini önlab jon olib, yirik aeroportlarni yopdi va Şarqiy Osiyoning katta hududida hosil hamda infratuzilmani vayron qildi.

Böronlar yilnomasi

Iyunda Yaponiya ikki böron — Mekhala tayfuni va kuçli tropik Higos böroni — bir vaqtda şarqiy sohiliga yöl olganini kuzatdi va million kişini evakuatsiya qilişga majbur böldi. Iyulda tropik Narra böroni Xitoyning Guangsi janubiy sohiliga tegib, qişloqlarni suv bosdi va ön minglab odamlarni uylarini taşlab ketişga majbur qildi. Avgustda Tinç okeani ustida 16 kun davomida qasirğa qilgan Super tayfun Delfin şarqiy Xitoyga urilib, kuçli suv toşqinlari va önlab qurbonlarga olib keldi. Öşa oy oxirida Saudel tayfuni bir haftada Xitoyning uçta janubi-şarqiy şahriga yetib, transportni töxtatdi va minglab odamlarni evakuatsiya qilişga majbur qildi.

Çampi tayfuni va uning oqibatlari

Oktabrda deyarli butun Tayvan 23 million aholisi yaşaydigan orolni qoplaşi mumkin bölgan ulkan böron tufayli töxtab qoldi. Şamoli 295 km/soat — beşinçi toifali uragan kuçidagi — Çampi tayfuni quruqlikka çiqmadi, oroldan ötib ketdi, lekin unga kuçli yomğirlar keltirdi. Oqibatlari undan ança uzoqlarda sezildi: Gonkong, Tayvan va Yaponiyada yuzlab reys bekor qilindi, Filippinning Batanes arxipelagida tölqinlar tufayli qirğoq böyi şossalari yopildi, Yaponiyaning Okinava orollarida esa 15 ming uy elektr tokisiz qoldi.

Tinç okeani «issitma bilan yonmoqda»

El-Ñino — tabiiy iqlim hodisasi, unda Tinç okeanining şarqiy qismida töplanadigan iliq suvlar va özgargan şamol rejimlari butun dunyoda ekstremal ob-havoga sabab böladi; bu hodisa ikki–yetti yilda bir takrorlanadi va taxminan bir yil davom etadi. Buyuk Britaniya Meteorologiya idorasining başoratiga köra, joriy El-Ñino «yodda qoladigan eng kuçli» böladi va ehtimol fevral yoki martgaça davom etadi.

Rekord haroratlar va başoratlar

El-Ñino rekord darajagaça isitgan Tinç okeani tayfunlar uçun energiyaga töla: töplangan siklonik energiya (ACE) körsatkiçi böyiça Janubi-Şarqiy va Şarqiy Osiyodagi mavsum 30 yillik örtaça normaga nisbatan deyarli ikki barobar kuçli bölişi kutilmoqda. Tayfunlar odatdagidan şarqroqda şakllanadi va iliq suv ustida kuç yiğişga ulguradi. Filippin milliy meteorologiya idorasi klimatologiyasi rahbari Ana Liza Solis okeanni «issitma bilan yongan» odamga qiyoslab: «Tez orada uning sovuqlaşişi boşlanişi mumkin», — dedi u sentabr oyida Maniladagi brifingda. Ötgan oyda Yaponiya meteorologiya agentligi kuzatib boradigan Tinç okeanining ekvatorial qismidagi sirt harorati normadan 4 °C ga oşib, 1949-yilda kuzatişlar boşlangandan buyongi eng yuqori körsatkiçga erişdi; avvalgi 3,6 °C rekord 1997-yil dekabrida qayd etilgan edi. Xitoy iqlim agentligi kelgusi uç oyda harorat ösişining davom etişidan ogohlantirdi, klimatolog Rafaela Jane Delfino va uning hamkasblari esa Filippinning sönggi kuçli böronlari, jumladan 6 mingdan ortiq jon olgan 2013-yilgi Super tayfun Hayyan ustidan isişning ta’sirini modellaştirib, uning sözlariga köra, «juda, juda qörqinçli natijalar» oldilar: umumiy yoğinlar 26 foizga ortgan bölardi.

Tayyorgarlik va uzoq muddatli xavflar

Mamlakatlar zarbalarga tayyorlanmoqda: Yaponiya fuqarolarni tayfun mavsumi uçun oziq-ovqat va birinçi zarur buyumlar zaxirasini qilişga çaqirdi va dovul şamolida ölimga aylanadigan köça mebellarini mustahkamlaş. Xitoy mahalliy amaldorlarga xavf ostidagi hududlarni aniqlaş topşirildi va ogohlantiriş tizimlarini yangilamoqda. Filippin va Janubi-Şarqiy Osiyodagi qöşnilari, ayniqsa guruç işlab çiqarişida oziq-ovqat taqçilligiga tayyorgarlik köriş maqsadida fermerlarga, jumladan öğit yetkazib beriş orqali yordamni oşirmoqda. Har yili şaharlarni falaj qiladigan suv toşqinlari fonida filippinliklar suv toşqinlariga qarşi loyihalardan, ularning aytişiça, millionlab dollarlarni yuvib yuborayotgan korrupsiyaga qarşi norozilik sifatida köçalarga çiqdi. Uzoq muddatli manzara kamroq aniq: BMTning Osiyo-Tinç okeani mintaqasidagi Taraqqiyot dasturi El-Niño bilan boğliq harakatlar uçun oyna «yopilayotganini» bildirib, jamoalar uçun oqibatlarning oğirligi yillar oldin — yöllar va aholi punktlarining joylaşuvi, suvdan foydalaniş boşqaruvi, ijtimoiy himoyaning qamrovi va byudjetlarning çidamliligi orqali belgilanişini ta'kidladi.

Rasm manbasi, Getty Images

Rasm manbasi, VCG via Getty Images

Rasm manbasi, Reuters