Asosiy ma’lumotlar

  • COP31 2026-yil 9–20-noyabr kunlari Antaliyada (Turkiya) bölib ötadi; Turkiya raisligi 10 ta ustuvor yönalişni belgiladi, birinçisi — çiqindilarni boşqariş.
  • Oktabrdagi Emissions Gap Report 2026 hisobotiga köra, hozirgi barça milliy majburiyatlar bajarilsa ham, dunyo taxminan 2,6°C issiqlik yölida qoladi — bu Parij kelişuvi maqsadlaridan (1,5–2°C) yuqori.
  • UNEPning sammitdagi ustuvor yönalişlari: iqlim faniga tayaniş, çiqindilarni kamaytirişni tezlaştiriş va moliyalaştirişni oşiriş bilan moslaşuv.

Va'dalar bajarilişi kerak bölgan sammit

BMTning iqlim özgarişi böyiça 31-konferensiyasi (COP31) 9–20-noyabr kunlari Turkiyaning Antaliya şahrida bölib ötadi. BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) iqlim bölimi direktori Martin Krause turk Anadolu agentligiga bergan intervyusida sammitni yillar davomida berilgan va'dalarni haqiqiy harakatlarga aylantiriş imkoni deb atadi: «COP31 — berilgan va'dalar, majburiyatlar va kafolatlar bajarilişi kerak bölgan COPdir». Parij kelişuvi qabul qilinganiga deyarli 11 yil bölsa-da, uning sözlariga köra, dunyo hali ham uning maqsadlaridan uzoqda.

Maqsadlar va reallik örtasidagi farq

UNEPning oktabrdagi Emissions Gap Report 2026 hisoboti şuni körsatdiki, hozirgi milliy iqlim majburiyatlari töliq bajarilsa ham, dunyo asr oxiriga borib taxminan 2,6°C issiqlik yölida — bu Parij kelişuvining harorat ösişini 2°C dan ança past uşlab turiş va 1,5°C ga intiliş maqsadidan sezilarli darajada yuqori. Krause issiqxona gazlari çiqindilari hali çöqqiga ham yetmaganini ta'kidlab, egri çiziqni «pastga bukişga» çaqirdi.

Ustuvor yönalişlar: qazilma yoqilği, metan, çiqindilar

Birinçi qadam sifatida Krause energetika, transport va sanoatda qazilma yoqilğidan bosqiçma-bosqiç voz keçişni — avval kömir, söngra neft va tabiiy gazni nomladi. Metan çiqindilarini kamaytirişni u «pastda osilgan meva» va «nazoratsiz iqlim özgarişining favqulodda tormozi» deb ta'rifladi: tayyor yeçimlar yoqilği, çiqindilar va qişloq xöjaligi sohalarida mavjud. Alohida u Turkiya raisligining ustuvor yönalişi — çiqindilarni boşqarişni qöllab-quvvatladi: poligonlar metanning yirik manbai bölib, ulardan gazni yiğib oliş yoki oziq-ovqat çiqindilarining poligonga tuşişining oldini oliş sezilarli samara beradi. Turkiya iqlim siyosatining 10 ta ustuvor yönalişini belgilagan bölib, çiqindilar röyxatda birinçi örinda turadi. Şuningdek, Krause haddan taşqari issiqqa qarşi çoralarni — soyalaş, tabiiy ventilyatsiya va şaharsozlik yeçimlarini ham tilga oldi.

Fan, moslaşuv va mablağlar

UNEPning sammitlardagi uçta ustuvor yönalişi: iqlim faniga amal qiliş (Krause iqlim özgarişi haqidagi dezinformatsiya oqimining kuçayib borayotganidan ogohlantirdi), çiqindilarni kamaytirişni tezlaştiriş va allaqaçon yuz berayotgan oqibatlar — issiq tölqinlari, suv toşqinlari, muzliklarning erişi va abadiy muzloqning erişiga moslaşuv. Yaşil iqlim jamğarmasi va Global ekologik jamğarma kabi mavjud moliyalaştiriş mexanizmlarini u zarur investitsiya hajmi uçun yetarli emas deb baholab, milliy byudjetlar va xususiy sektorni qöşimça manba sifatida körsatdi. Yöqotiş va zararga javob jamğarmasiga tölovlar, talab qilinadigan moliyalaştiriş hajmi va eng köp zarar körgan mamlakatlarga yordam yetkaziş mexanizmlari böyiça savollar oçiq qolmoqda. Krause, şuningdek, Turkiyaning sönggi 5–10 yildagi iqlim qadamlarini — iqlim qonuni, netto-nol maqsadlari va çiqindilar savdosi tizimi ustida işlarni ham qayd etdi.