YI gaz bahalari rekord darajaga yetgan şaroitda iste'molçilarni himoya qiliş böyiça kelişuvga kela olmadi

Vazirlar Kengaşida kelişuvga erişilmadi

Yevropa energetika komissari Dan Yorgensen deyarli 50 million yevropalik uyi yetarli isitilmayotganini eslatib ötdi. Euronews ma'lumotlariga köra, YI uçun asosiy xavf neft yoki gaz yetişmasligi emas, balki asosiy kommunal xizmatlar bahasi juda qimmatlab, ulardan foydalaniş imkoniyatini yöqotişi mumkin bölgan iqtisodiy şok. 29-oktabr kuni energetika vazirlarining yiğilişida iste'molçilarni himoya qiliş böyiça kelişuvga kela olmadilar: davlatlar Yevropa komissiyasining yaşil energiyani qöllab-quvvatlaş maqsadida gaz soliğini oşiriş haqidagi taklifi böyiça bölinib qoldi hamda Germaniya va Italiyaning ham qatnaşişi bilan 13 davlat uni qaytarib olişni, ahvoli yomonlaşgan fuqarolarni himoya qiliş uçun talab qildi. Kengaş keyingi qadamlarni keyinga qoldirdi va 2026-yilning dekabrida kelişuvga umid qilmoqda.

Bahalar rekord darajaga çiqmoqda

Gaz bahalari sönggi paytlarda MW·soatiga €97 dan oşib, 2022-yildan beri eng yuqori körsatkiçga yetdi. YI gaz importida Rossiyaning uluşi 2025-yilga qadar taxminan 45 foizdan 12 foizgaça tuşib qoldi, 2024-yilning 31-dekabrida Rossiya — Ukraina tranzit kelişuvining muddati tugab, 2024-yilda taxminan 15 mlrd kubometr ötkazilgan yöl yopildi. Arzon quvurli gaz örniga qimmatroq suyultirilgan gaz (LNG) sotib olişga töğri keldi, bu bahalarni dunyo savdo vaziyatiga boğliq qildi. Yaqin Şarqdagi uruş vaziyatni yanada murakkablaştirdi: Xalqaro energetika agentligi ma'lumotiça, 2026-yilning martidan iyungaça Qatardan va BAA dan yetkazib berilgan suyultirilgan gaz miqdori ötgan yilning şu davriga nisbatan taxminan 35 mlrd kubometrga qisqargan. 2026-yilning 26-oktabriga köra YI gaz saqlaş omborlari atigi 75 foizga töldirilgan (Germaniya — taxminan 62%, Niderlandiya — taxminan 65%, Italiya — 90% dan oşib), davlatlar odatda 1-dekabrga qadar 90 foizga yetişga majbur böladi, biroq qoidalar imkoniyatga yöl qöyadi. Zaxirasi kam davlatlar qiş oylarida, talab va bahalar eng yuqori bölgan vaqtda gazni majburiy sotib olişi mumkin.

Nimalar muhokama qilindi va nima taklif qilinmoqda

Vazirlar ikki masala böyiça fikr almaşdi: tarmoq tariflarini özgartiriş hisobidan elektr energiyasi haqlarini kamaytiriş va 2026–2027-yillari qişda gaz yetkazib berişdagi mumkin bölgan uzilişlarga tayyorlaniş. Yevropa komissiyasining 2026-yilning 17-iyulidagi taklifi tarmoq tölovlariga tegişli bölib, ular örtaça elektr haqining taxminan törtdan bir qismini taşkil etadi: bu tölovlarni aniqroq qiliş, aqlli hisoblagiçlardan foydalanişni va eng yuqori yuklama soatlarida boşqa vaqtda iste'mol qilişni qöllab-quvvatlaş, şuningdek elektr va gaz ustiga solingan aksizlarni tenglaştirib, elektr isitişga ötişni qöllab-quvvatlaş rejalaştirilgan. Bir qança vazir bu qoidalar YI ga hozirgi vaqtda milliy hukumatlar hal qiladigan masalalarga juda köp aralaşuv huquqini beradi deb xavotir bildirmoqda. Rossiya suyultirilgan gaziga taqiq 2027-yilning yanvariga qadar kuçida qolmoqda, Italiya öz bahaliq doiralarini örnatişga erişmoqda. Kengaş, şuningdek, Ukraina va Moldova bilan birga birdamlikning ahamiyatini ham ta'kidladi.

Qisqa muddatli çora va uzoq muddatli çora

Yevropa komissiyasining ma'lumotiça, YI davlatlari bu yil qisqa muddatli qöllab-quvvatlaş çoraga €17,9 mlrd sarflagan, buni yil oxiriga qadar uzaytiriş bilan bu summa €38,6 mlrdga yetadi. Eurac Researç dan Matteo Prina tezlik bilan körsatilgan qöllab-quvvatlaş ahvoli yomonlaşgan oilalar uçun muhim ekanligini, biroq byudjetga oğir yuk bölib, vaqtinça bölganda faqat barqarorroq ekanligini aytadi. Uzoq muddatli yöl — qazilma yoqilğidan voz keçiş va elektrlaştiriş: ACER ma'lumotiça, yangilanuvçi manbalar 2025-yili YI elektr energiyasining taxminan yarmini berdi. Biroq yangi quvvatlarning uy xöjaliklari haqlariga ta'siri tarmoqlar, saqlaş, soliqlar va tariflarga boğliq, Parlament tadqiqot xizmati bahalarni sun'iy ravişda past saqlaş energetika ötişini sekinlaştirişini va YI ni kelajakdagi şoklar oldida kuçsizlantirişini eslatadi. EKSFR eksperti Noa Gordon yetarli energiya saqlaş qurilmalari bölmaganda gaz eng yuqori yuklama talablari uçun zarur bölib qolişini, tarmoqlar orasidagi kuçsiz boğlaniş arzon toza energiyaga muhtoj davlatlarga yetib borişiga tösqinlik qilayotganini aytadi.