Laykaning parvosiga 69 yil: birinçi orbital it uçirişi qanday tayyorlangan va qaytariş nima uçun közda tutilmagan edi

Revolyutsiya yubileyiga şoşilinç uçiriş

2026-yil 3-noyabrda «Sputnik-2» uçirilganiga 69 yil töladi — bu apparat bortida Layka iti Yer atrofidaki orbitağa çiqqan birinçi jonli mavjudot böldi. Bu parvo tafsilotlarini Life.ru batafsil yoritgan. İkkinçi sun’iy yöldoşni tayyorlaşğa qaror 1957-yil 12-oktabrda qabul qilindi — Yerning birinçi sun’iy yöldoşi muvaffaqiyatli uçirilganidan keyingi kuni. Uçiriş 7-noyabrda nişonlanadigan Oktyabr revolyutsiyasining 40 yilligiga bağ‘işlangani uçun apparatni yiğişğa üç haftadan köproq vaqt qoldi. Loyiha qatnaşçisi Pyotr Krissning xotiralariga köra, ba’zi detallar qalamda çizilgan eskizlar böyiça tayyorlangan. Asosiy muammo esa muddatda emas edi: itni orbitadan xavfsiz qaytarişni hali örganib bölmagan holda uçirişğa qaror qilingan edi.

Ön nafar nomzoddan tanlangan it

Layka köçadan olingan zotli bölmagan it edi; kosmonavtika tarixi muzeyi ma’lumotlariga köra, uning yoşi ikki yil atrofida edi. Ön nafar nomzod orasidan üç it — Layka, Albina va Muha tanlandi, parvo uçun esa tinç va muvozanatli Layka tanib olindi. Hayvonlar oldindan tayyorlangan: şovqin, tebraniş, ortiqça yuklamalar va konteynerda bölişğa örgatilgan, parvoda esa nafas, puls va bosimni datçiklar orqali kuzatiş kerak edi. Hayvonlarni tayyorlaş rahbari Vladimir Yazdovskiy kosmodromğa ketişidan oldin itni uyiga olib bordi, u yerda uning bolalari bilan öynaşdi. «Itga biror yaxşilik qilişni xohladim. Axir, unğa yaşaşğa juda oz vaqt qolgan edi», — bu xotiralarni jurnalist Yaroslav Golovanov keltiradi.

Orbitada halok böliş va uning muddatlari haqidagi versiyalar

«Sputnik-2» bilan raketa 1957-yil 3-noyabr erta tongda Bayqönurdan uçirildi. Uçiriş paytida Laykaning pulsi va nafasi tezlaşdi, orbitağa çiqqandan keyin körsatkiçlar me’rga qaytişni başladi — mutaxassislar uçun bu eng muhim natija edi. Söngra kabinadagi harorat özila başladi: termoregulyatsiya tizimi baş kötarmadi, içida 40 daraja va undan yuqori issiqlik edi. Keyinçalik e’lon qilingan ma’lumotlarga köra, Layka parvoning birinçi soatlarida haddan taşqari qizib ketişdan halok bölgan; ölimning aniq vaqti manbalarda turliça baholanadi. Dastlabki xabarlar jamoatçilikda it tirik bölgan taassurot qoldirdi, orbitada bir hafta yaşagan, hatto uxlatib yuborilgan yoki zaharlangan ozuqa bergan versiyasi ham uzoq vaqt davom etdi. 2002-yilda Tibbiy-biologik muammolar instituti mutaxassislari kabinanın kuçli qizib ketişi va uçirişdan keyin bir neça soat içida halok bölgani haqidagi ma’lumotlarni taqdim etdi. Kosmonavtika tarixçisi Anatoliy Zak 1957-yil 10-noyabrdagi Sovet rahbariyatiga yuborilgan maktubga e’tibor qaratadi, unda birinçi aylanişlardayoq harorat keskin ösgani aytilgan; itning holati haqidagi ma’lumotlar uzilişlar bilan kelgani uçun oxirgi soatlarning tafsilotlari ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Qaytariş nima uçun imkonsiz edi va keyin nima böldi

«Sputnik-2»da xavfsiz qöniş tizimi yöq edi — qaytariş uçiriş dasturiga başidan kirmagan edi. Itlarni ilgari balandlikdagi raketa parvozlaridan paraşyut bilan qaytarişgan, ammo orbital parvo başqaça yeçimni talab qiladi: orbitadan çiqiş, atmosferağa kirişdagi qizişni bardoşli ötiş va qönişni ta’minlaş kerak. Zarur tizim uçirişğa tayyorlanmagan edi, şuning uçun hatto işlaydigan termoregulyatsiya ham itning bortdagi umrini faqat uzaytirişi mumkin edi. Layka halok bölgandan keyin apparat yana bir neça oy Yer atrofida aylanib yurdi: 1957-yil 10-noyabrda u ma’lumot uzatişni töxtatdi, 1958-yil 14-aprelda esa itning qoldiqlari bilan birga atmosferada yondi. Parvo orbitağa çiqişni va birinçi soatlardagi oğirlik yöqligini bardoşli ötiş haqida ma’lumot berdi, ammo inson parvosi uçun qaytariş masalasini ham hal qiliş kerak edi — uni 1960-yil 19-avgustda Belka va Strelkani uçiriş hal qildi, ular keyingi kuni tirik qaytdilar, şundan söng 1961-yil 12-aprelda Yer atrofida Yuriy Gagarin uçib ötdi.