Hindiston va Xitoy: nozik yumşaş fonida Arunaçal-Pradeşdagi çegara yangi töqnaşuvlari

Şarqiy uçastkada tasdiqlangan töqnaşuvlar

Hind-Tibet çegara politsiyasi (ITBP) rahbari Şatrudjit Kapur Hindistonda keng e’tirozga sabab böldi: u hind va xitoy harbiylari mamlakat şimoliy-şarqidagi Arunaçal-Pradeş ştatida nazorat çiziğining (LAC) bir neça nuqtasida töqnaşganini tasdiqladi. «Sönggi bir neça kun içida Arunaçalning turli joylarida (xitoy qöşinlari bilan) qarama-qarşilik yüz bergan va u davom etayotgan vaziyat vujudga keldi», — dedi u ötgan oyda muxbirlarga. Uning sözlariga, Xitoyga oddiy vositalar bilan qarşi turiş qiyin, çunki xitoy armiyasi va çegara polki «investitsiyalar va modernizatsiyada ança öldinga siljigan». Buni yozadi Deutsçe Welle.

Dehli, Pekin va mahalliy hokimiyatlar reaksiyasi farq qiladi

Arunaçal-Pradeş boş vaziri Pema Xandu çegara buzilişlarini tan öldi, biroq ularning ahamiyatini kiçraytirdi: bunday hodisalar yangi emas va çegara vaziyati normal, dedi u. Şuningdek, u çegara yetarli darajada belgilanmaganini va Xitoy 1914-yilda Britaniya imperiyasi tomonidan ötqazilgan hamda Arunaçal-Pradeşni Tibetdan ajratib turuvçi MakMahon çiziğini tan olmasligini ham ma’lum qildi. Muxolifatdagi Hindiston milliy kongress partiyasi bu sözarni tanqid qilib, boş vazir Narendra Modi boşçiligidagi hukmron BJPni xitoy harakatlarini «oqlaşda» aybladi. Kongress boş kotibi Jayram Rameş bu masala böyiça boş vazir va uning atrofidagilar «qabrga öxşaş jimlik» saqlayotganini yozdi. Hindiston Taşqi işlar vazirligi rasmiy vakili Randhir Jayisval hodisalarni xitoy kuçlarining patrul marşrutlarini özgartirişi bilan bögladi, Xitoy Taşqi işlar vazirligi vakili Go Jiakun esa ayblovlarni rad etib, xitoy qöşinlari «oddiy patrullar» ötkazayotgani va ikki tomonlama kelişuvlarga qat’iy rioya qilayotganini aytdi. Sönggi töqnaşuvlar jismoniy zöravonlik bilan keçganmi yoki yöqmi — bu ham noma’lum.

Qarama-qarşiliklar nega takrorlanadi

LAC asosan Hindiston va Xitoy nazoratidagi hududlarni ajratadi, biroq ikkala tomon ham öz hududi deb hisoblaydigan yerlarni patrul qilgani uçun ular vaqti-vaqti bilan bahsli zonalariga kirib boradi. «Sabab juda oddiy — ikki davlat örtasida kelişilgan çiziq yöq», — dedi DW’ga Hindistonning Xitoydagi sobiq elçisi Gautam Bambavale. Hindiston ma’lumotlariga köra, faktik çegara 3488 km, xitoy tomoni esa uning qisqaroq ekanini ta’kidlaydi. 2003-yildan buyon davlatlar maxsus vakillar örtasida 25 raund muzokara ötkazdi, biroq çegara böyiça kelişuvga erişa olmadi. Nizo Xitoy uni Janubiy Tibetning bir qismi deb hisoblaydigan Arunaçal-Pradeşda ayniqsa sezgir.

Yangi omil: Tibetdagi gidroenergetika loyihasi

Javaharlal Neru universitetining Xitoy böyiça mutaxassisi Aravind Yeleri mintaqa Pekin uçun strategik jihatdan muhimroq bölganini qayd etdi: «Yangilik — Xitoyning şarqiy sektorga kuçaygan e’tibori. Tibetdagi 60 gigavatlik Medog gidroenergetika loyihasi e’lon qilinganidan buyon Pekin bu rayonga infratuzilma, qöşinlar, muhandislar va texnika yubormoqda». U LACni «ingiçka çiziq emas, balki bir-biriga çorrahalangan da’volarning katta zonasi, bu yerda patrullar albatta uçraşib turadi» deb tasvirladi va diplomatiya joylarda aniq kelişuvlar bermagunça qarama-qarşiliklar davom etişini hisoblaydi. Uning baholaşiça, ikki davlat rahbarlarining diplomatik va’dalari amalga oşirilişi uçun vaqt kerak, va’dalar bilan 2020-yil takrorlanişining öldini oladigan çoralar — kuçlarni ajratiş va özaro özini tutiş örtasida katta masofa bor.

Kontekst: 2020-yildan keyingi yumşaş va hal etilmagan nizo

Pekin va Nyu-Dehli munosabatlari hozirgaça 2020-yildagi zöravonliköşa paytlarda ikki davlat bir-birini hududni egallaşga urinişda ayblagan edi: öşa yilning iyun oyida Şarqiy Ladaxdagi Galvan daryosi vodiysidagi töqnaşuv, hindistonlik ma'lumotlariga köra, 20 hindistonlik, xitoyliklar esa keyinçalik tasdiqlaganidek, tört xitoylik harbiy hayotini olib ketgan edi. Yangi voqealar mamlakatlar munosabatlarni barqarorlaştirişga harakat qilayotgan bir davrda sodir bölmoqda: töğridan-töğri aviareyslarning bir qismi tiklandi, sayohat va iqtisodiy almaşinuvga qöyilgan çeklovlar yumşatildi. Diplomatik qayta işonç jarayoni 2024-yil oktabrda Qozonda bölgan BRICS sammitida Modi va Si Szyinpin uçraşuvidan keyin tezlaşdi; rahbarlar, şuningdek, 2025-yil avgustda Tyantszindagi ShOS sammitida va bu yil Nyu-Delidagi BRICS sammitida ham uçraşgan edi. Biroq çegara nizosi hal etilmagan holatda qolmoqda.

Nima noma'lum

Hindiston uçun asosiy savol — yaqindagi uçraşuvlar odatdagi patrul janjallarini yoki xitoyliklarning çegara böylab faoliyatidagi jiddiyroq özgarişni aks ettirişidadir. Hindistonning Xitoydagi sobiq elçisi Aşok Kanta şarqiy sektordagi xitoyliklarning buzişlari yangi emas, ammo ularning qamrovi va joylaşuvi muhimligini ta'kidladi: agar xitoyliklar LAC böylab hindistonlik tomonga çuqurroq kirib borgan bölsa yoki yangi hududlarda mustahkam örnaşgan bölsa, bu jiddiy rivojlaniş bölib, quyidagi kelişuvlarni butunlay buzardi: 1993, 1996, 2005, 2012 va 2013-yillardagi çegara kelişuvlariböyiça tomonlar LACga rioya qiliş va status-kvoni özgartirmaslik majburiyatini olgan edi. Nyu-Delidagi Xitoy tadqiqotlari instituti direktori Alka Açarya qöşimça ma'lumotlarsiz xulosa çiqarmaslikka çaqirdi: hokimiyat voqealarni «qarşi turişlar» deb atamoqda, biroq xitoy qöşinlari hindiston hududini nazoratga olgani haqida ma'lumot bermagan. Hindiston hukumati sönggi töqnaşuvlarning joylari va holatlarini ommaga oşkor qilmagan, şu bois ular mahalliy vaziyatni özgartirgani va jiddiyroq qoçqinlikka olib borgan-borganligi noma'lumligiça qolmoqda.