Braziliya COP31 oldidan qazilma yoqilğidan çiqiş yöl xaritasini e’lon qildi

Muzokara örniga ixtiyoriy reja

Ötgan yilgi BMT iqlim konferensiyasi COP30 Braziliyaning Belen şahrida ötkazilgan Braziliya 2026-yil 3-noyabr, seşanba kuni mamlakatlarning qazilma yoqilğidan çiqiş yöl xaritasini e’lon qildi va bu vazifani «zarur, şoşilinç va ayni paytda mumkin bölgan» deb atadi. Hujjat COP31 başlanişidan bir hafta oldin, u duşanba kuni Turkiyaning Antalya kurort şahrida oçiladiğan bölsa, AFP xabar beradi.

Belen konteksti va hujjat mazmuni

2025-yilda Belenda bölgan COP30 yakuniy kelişuvi Saudiya Arabistoni va Rossiya kabi yirik neft işlab çiqaruvçilarning qattiq qarşiligi tufayli qazilma yoqilğini töğridan-töğri tilga olmagan edi. Buning örniga braziliyalik taşkilotçilar öşa paytda neft, gaz va kömirni tark etiş böyiça ixtiyoriy yöl xaritasini işğa tuşirişni taklif qilgan edi. Endi e’lon qilingan matnda qazilma yoqilğidan çiqiş «şoşilinç, muqarrar va ayni paytda mumkin» deyiladi, ammo bir vaqtda «bu murakkab vazifa uçun yagona yeçim yöqligi» tan olinadi va mamlakatlarga öz şaroitlariga mos çoralarni tanlaş taklif etiladi. Xarita 2028–2033-yillarni qamrab oluvçi uç boşqiçli «kollektiv kun tartibini» nazarda tutadi, bu davrda mamlakatlar rejallarni işlab çiqiş va energiya tizimlarini özğartişlari kerak. Şu bilan birğa Braziliya 2030-yilğaça örmonlarning yöq qilinişini töxtatiş böyiça yöl xaritasini ham e’lon qildi.

Nima allaqaçon kelişilgan va nima yetişmayapti

Hujjat 2023-yilda Dubayda bölgan COP28da deyarli 200 davlat «energetika tizimlarida qazilma yoqilğidan çiqiş»ğa çaqiruvçi matnni qabul qilganini eslatadi. COP30 raisligining baholaşiça, amaldagi siyosatlar va e’lon qilingan rejalar «Dubayda kelişilgan energiya natijalarini hozirğaça ta’minlamayapti». COP30 baş ijroçi direktori Ana Toni «imkon qadar tez» rejalaştirişni başlaşğa çaqirdi, çunki «ötiş muqarrar». Uning sözlariga köra, bu mamlakat, jamiyat va iqtisodiyot uçun foydali böladi.

COP31 istiqbollari

AFPning qayd etişiça, ikki haftalik COP31da qazilma yoqilğ'i böyiça yangi kelişuv ehtimoli past: buning örniga raislik qilayotğan Turkiya va muzokaralarni olib borayotğan Avstraliya issiqxona gazlari çiqindilarini kamaytiriş maqsadida «elektrifikatsiyani» tezlaştiriş böyiça ixtiyoriy dasturni ilğari surmoqda. Toni yöl xaritasi 10-noyabr kuni Antalyada muhokama qilinişini aytdi, biroq braziliyalik rasmiylar bu taşabbus muzokaralar uçun hujjat emas, balki harakatğa çaqiriq ekani ta’kidlandi. «Biz muzokaralarni taklif qilmaymiz», — dedi COP30 prezidenti Andre Korrea du Lago va «kelişuvlar allaqaçon mavjud. Muhipi, ularni bajarış» deb qöşdi. Iqlim faollari taşabbusni olqişladi: 350.org tahlilçisi Fanni Petitbon COP31 hukumatlar aniq majburiyatlar, muddatlar va «kömir, neft va gazdan adolatli va tartibli çiqiş» uçun resurslar bilan «bu işni oldinga suradiğan» lahza bölişiga çaqirdi.