BMT: Ormuz boğozi inqirozi tufayli Yaqin Şarq aholisi yuqori narxlarga tez könikişga majbur böladı

Ormuz boğozi qarama-qarşiligi fonida BMT ogohlantirişi

İron uruşi va Ormuz boğozi qarama-qarşiligi butun Yaqin Şarqdagi hayotni özgartirib yubordi: hukumatlar va aholi hayot darajasi ösişiga oddiy şaroitlarda ön yillar olişi mümkın bölgan tezlikda moslaşişga majbur. Buni BMT Baş kotibining örinbosari, BMT Taraqqiyot dasturining arab davlatlari uçun regional byurosi direktori Abdulla Al Dardari ogohlantirdi The National naşriga bergan intervyusida.

Regional iqtisodiyotiga nima bölmoqda

Al Dardari Bahraynda yillik «Manama dialogi» forumi doirasida sözlagan bölib, bu yilgi forum AQŞ va İron örtasidagi töqnaşuvning okibatlari, yangi töliq miqyosli uruş xavotirlari ortib borayotgan şaroitda bağişlangan edi. «Endi odamlar kamaygan subsidiyalar, yuqoriroq narxlar va köproq soliqlarga moslaşişga majbur — ön yillar ötgan özgarişlar hozir bir neça oy içida sodir bölmoqda», — deb iqtibos keltirdi naşr uning sözlarini.

«Boy, ammo nozik» va yöqotilgan ösiş

Uning sözlariga köra, İronga qarşi uruş zamonaviy tarixdagi eng çuqur neft-gaz bozori zarbasini keltirib çiqardi — 1974-yilgi inqiroz va Fors körfazidagi ikkala uruşdan ham çuqurroq, garçi narxlar va bozorlarga ta’siri avvalgi holatlarga qaraganda yumşoqroq böldi; bunday bahoni Xalqaro valyuta jamğarmasi ilgari bergan edi. Al Dardari mamlakatlarning yangi toifasini — «boy, ammo nozik» toifasini kiritdi: ular Livan va Suriyadan yaxşiroq ahvolda va hali ham moliyaviy zaxiralarga ega, ammo uruşdan keyin ustuvorliklarni qayta körib çiqib, örtaça daromadli mamlakatlarga kiritiladigan mablağlar örniga öz muammolariga e’tibor qaratişga majbur.

Inqirozning raqamlardagi narxi

Dunyo yuk taşişining çoragi ötüvçi va İron hamda AQŞning ikki tömonlama blokadasiga uçragan Ormuz boğoziga ön yillik «haddan taşqari qaramlik» regional mamlakatlarni «özini özi xotirjam his qiladigan» qilib qöydi, deb hisoblaydi Al Dardari. Umuman ölganda, Yaqin Şarq ulkan zarba oldi, har yili YaIMning 7 foizini yöqotmoqda: «2025-yilgi butun ösiş yöqotildi». Amaldor keltirgan BMT ma’lumotlariga köra, regionalda qaşşoqlik çegarasiga yana 4 mln kişi qöşildi, yana 4 mln kişi işsiz bölib qoldi. U taşvişlanadigan uruşning qaytişi esa bu muammolarni keskin çuqurlaştirgandir xolos.

Reaksiya va çetlab ötiş yöllariga urinişlar

Diplomatiyani qaytarişga urinişlarga qaramay, AQŞ va İron örtasida yangi uruş xavotiri allaqaçon AQŞ Davlat departamentining regionaldagi deyarli barça mamlakatlar böyiça sayohat tavsiyalarini çiqarişiga va amerikalik amaldorlarni, jumladan sönggi haftalarda husiylarning muntazam hujumlariga duçor bölayotgan Saudiya Arabistonidan ham qaytarilişiga ölib keldi. Naşr xabariga köra, AQŞ prezidenti Donald Tramp uruş «tez orada tugatiladi», dedi. Al Dardari bahosi böyiça, Körfaz mamlakatlari boğoz yopilişining okibatlarini çetlab ötiş uçun regional özaro böğliqlikni rivojlantirib, «yuqori darajadagi mas’uliyat va jiddiylik» körsatdi: iyun oyida BMT va Körfaz hamkorlik kengaşi Er-Riyodda muloqot raundini ötkazdi, qoşimça uçraşuvlar BMT Baş Assambleyasi doirasida bölib ötdi, bu formatga Yevropa komissiyasi qiziqiş bildirdi, Turkiya esa allaqaçon qoşilişga rozi böldi.

Falastin — «muammoning mohiyati» sifatida

Boğozdagi inqirozga qaramay, Al Dardari sözlariga köra, Baş Assambleyaning yopiq eşiklar ortida Falastin va Ğazzo uzluksiz ustuvor mavzu sifatida muhokama qilinadi — «har doim, ba’zan emas, Ormuzdan oldin». U kelgusi yilda çop etiladigan 25 yil içidagi birinçi Arab insoniy taraqqiyoti hisoboti Ğazzodagi uruşdan keyin regional butunlay özgarib ketganini qayd etişini ma’lum qildi; naşrda keltirilgan ma’lumotlarga köra, u yerda 74 ming falastinlik halok bölgan, hududning 80 foizi vayronaga aylangan va yordam yetkazişga tösiqlar saqlanib qolgan. «Bu hali İron bilan uruşgaça bölgan holat. Oxirgi voqealar buni yana tasdiqladi, deb öylayman», — deb yakunladi u.