Dunyo sun’iy intellekt bloklariga bo‘linmoqda: AQSh Pax Silica’ni, Xitoy World AI Cooperation Organization’ni ilgari surmoqda, Yevropa esa uchinchi kuch izlamoqda

Ikki blok va «ikki o‘rtada qolgan davlatlar»

AQSh va Xitoy sun’iy intellekt sohasida o‘z atrofida alohida bloklar shakllantirib, texnologiyadan olinadigan foydalarni taqsimlash va standartlarni belgilashga intilmoqda, deb yozadi Euronews. AQSh boshchiligidagi koalitsiya Pax Silica deb nom oldi — Tramp ma’muriyati sun’iy intellektni aynan shunday ataydi; Yevropa Ittifoqi allaqachon uning tarkibida. Pekin o‘z navbatida World AI Cooperation Organization tashkilotini ilgari surmoqda, unga Pokiston va Rossiya ham kirgan 28 ta davlat ta’sischi a’zo bo‘ldi. AQSh Davlat departamenti «davlatlar aslida raqobatchi superintellekt g‘oyasini ilgari suruvchi tashabbuslarda qatnashayotgan bo‘lsa, ularni Pax Silica doirasida ishonchli hamkor deb hisoblab bo‘lmaydi», degan ogohlantirish berdi, Xitoyning Vashingtondagi elchixonasi esa «sun’iy intellekt yirik davlatlarga tegishli bo‘lmasligi kerak», dedi. Mutaxassislar ikki superdavlat o‘rtasida erkin tanlov qilish imkoniyati qisqarib borishi mumkinligini qayd etmoqda.

Qozog‘iston: ikki tomonlama ishtirok misoli

Aholisi taxminan 21 million bo‘lgan Qozog‘iston ikkala blok bilan ham hamkorlik qilishga harakat qilayotgan kam sonli davlatlardan biri bo‘ldi. Iyun oyida sun’iy intellekt ishlari vaziri Jaslon Madiev Vashingtonga borib, sun’iy intellekt ta’minot zanjirlarini mustahkamlash bo‘yicha Amerika guruhiga qo‘shildi, atigi uch haftadan so‘ng Shanxayga borib, mamlakatni Xitoy tashabbusining ta’sischisi qilgan marosimda qatnashdi. «Hamma o‘zlarini sug‘urta qilishga harakat qilmoqda. Biz bunday ikkilik tanlovni xohlamaymiz», — dedi Qozog‘istonning sobiq diplomati, Garvard universiteti Devis markazining ilmiy xodimi Dana Masalimova. Qozog‘iston hukumati avval Nvidia ishtirokidagi 10 milliard dollargacha qiymatga ega «ma’lumot markazlari vodiysi»ni yaratish bo‘yicha kelishuvni imzoladi, mahalliy mansabdorlarning aytishicha, xitoylik to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar 2025-yilda rekord darajadagi 2,8 milliard dollarga yetdi. Shunga o‘xshash strategiyani Indoneziya, Singapur va Saudiya Arabistoni yuritmoqda: Indoneziya va Singapur Xitoy tashabbusidagi tashkilotda qatnashmoqda yoki qatnashishni ko‘rib chiqmoqda, ayni paytda Anthropic Singapurda ofis ochmoqda, Saudiya Arabistonining Humain startapi esa Nvidia bilan kelishuvini saqlab qolgan holda xitoylik kompaniyaning ochiq modeli asosida platforma taqdim etdi.

Yevropa muqobili va uning cheklovlari

Yevropa uchinchi kuch bo‘lishga harakat qilmoqda, biroq Euronews qayd etganidek, suverenitet uchun faqat o‘z modeli emas, balki hisoblash quvvatlari, chip va infratuzilma ham zarur. Iyun oyida YI Yevropa texnologik suvereniteti paketini taqdim etdi; unda chip ishlab chiqarishni kengaytirish, ma’lumot markazlari tarmog‘ini kengaytirish va ularni energiya tizimiga integratsiya qilish nazarda tutilgan. Chip to‘g‘risidagi qonun asosida mablag‘lar ajratildi: Avstriyaning Infineon Technologies kompaniyasiga 319 million yevro, Italiyaga 5 milliard yevro, Chexiyaga 1,6 milliard yevro. YI shuningdek, mavjud milliy tugunlarni chegaralar ortida ishlaydigan tarmoqqa birlashtirib, federativ bulutli va sun’iy intellekt infratuzilmasini qurmoqda. Shu bilan birga, blokda OpenAI, Anthropic yoki xitoylik DeepSeek ishlanmalari bilan solishtirish mumkin bo‘lgan ilg‘or model yo‘q; fransuz Mistral — Yevropadagi kam sonli e’tiborli da’vogarlardan biri. Iyun oyida Anthropic kompaniyasining Fable 5 va Mythos 5 modellarini majburiy o‘chirib qo‘yish hamda Ukrainada Starshield sun’iy yo‘ldoshlar tarmog‘ini o‘chirish Yevropa poytaxtlarida xavotir uyg‘otdi. Shu bilan birga, Bryussel o‘zini global tartibga soluvchi sifatida ko‘rsatmoqda: 2024-yilda qabul qilingan AI Act qonunini Bryussel «sun’iy intellekt bo‘yicha dunyodagi birinchi keng qamrovli qoidalar to‘plami» deb ataydi, garchi kompaniyalar AI Omnibus qonun loyihasi orqali yuqori xavfli tizimlarga oid me’yorlarni keyinga surishga erishgan bo‘lsa-da.

Xitoyga qaramlik va mustaqillik narxi

Yevropa ambitsiyalarining jiddiy cheklovi savdo qaramligi bo‘lib qolmoqda: YIning Xitoy bilan savdodagi defitsiti kuniga 1 milliard yevroni tashkil etadi, nodir yer elementlarining 90 foizigacha bo‘lgan qismi Euronews reportajidagi ma’lumotlarga ko‘raXitoydan keladi. Pekin dastlabki savdo kelishuvi doirasida Yevropa Ittifoqi uchun noyob yer metallari va doimiy magnitlar litsenziyalarini tezlashtirish maqsadida «yashil koridor» yaratishga rozi bo‘ldi. O‘zining ilg‘or modellari yo‘q mamlakatlar uchun sun’iy intellekt tizimlariga kirish «Vashington va Pekindagi siyosatchilarning xohishiga bog‘liq», deb qayd etadi Karnegi jamg‘armasidan Anton Layxt va Sam Vinter-Levi. Xitoy ayni paytda texnologik tafovutni qisqartirmoqda — hozircha AQShdan orqada qolsa-da — va AidData laboratoriyasi ma’lumotlariga ko‘ra, kamida 77 ta past va o‘rta daromadli mamlakatdagi sun’iy intellekt loyihalarini moliyalashtirmoqda. «Dunyodagi har bir mamlakat bir yoki boshqa tarzda sun’iy intellekt sohasidagi suverenitet haqida o‘ylayapti», — dedi Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazidan Alok Mexta va AQSh va Xitoydan tashqari hech qaysi mamlakat bunday yirik modellarni yaratishga qodir emasligi mumkinligini qo‘shimcha qildi.