Olimlar iqlim o‘zgarishini sog‘liqni saqlash sohasidagi global favqulodda vaziyat deb e’lon qilishni talab qilmoqda

Olimlar nima taklif qilmoqda

30 dan ortiq davlatdan bo‘lgan deyarli 150 tadqiqotchi Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va BMT tizimini iqlim o‘zgarishini rasman «sog‘liqni saqlash sohasidagi global favqulodda vaziyat» deb e’lon qilishga chaqirdi. Bu haqda Deutsche Welle Wellcome Trust xayriya tashkiloti moliyalashtiradigan Lancet Countdown on Health and Climate Change hisobotining yillik nashriga tayanib xabar berdi. Hisobot mualliflari fikricha, haqida euronewsham yozgan maqolaga ko‘ra, rasmiy maqom iqlim siyosatini sekin-asta erkin majburiyatlardan favqulodda vaziyat rejimidagi majburiy va muvofiqlashtirilgan boshqaruvga o‘tkazishga yo‘l ochadi: epidemiologik nazorat va erta ogohlantirish tizimlarini kuchaytirish, resurslarni tez mobilizatsiya qilish va huquqiy jihatdan majburiy javobgarlik mexanizmlarini joriy etish.

Hisobotdagi raqamlar nimani ko‘rsatmoqda

Hisobot joriy o‘n yillikni Parij kelishuvi imzolanishidan oldingi davr bilan solishtiradi; bu kelishuvni VOZ o‘z vaqtida «asrning jamoat salomatligi sohasidagi eng muhim kelishuvi» deb atagan edi. Hisobot ma’lumotlariga ko‘ra, iqlim o‘zgarishi 2016–2023 yillarda issiqqa bog‘liq o‘limlarning 68 foizi uchun javobgardir; bu avvalgi o‘n yillikdagi 55 foizga nisbatan ko‘p, bunday o‘limlarning yillik o‘sishi ikki barobardan ortiq. Ekstremal qurg‘oqchilik zarar ko‘rgan hududlar maydoni avvalgi o‘n yillikka qaraganda 700 foizdan tezroq o‘sib bormoqda, o‘tgan yili issiqlik tufayli potensial daromad yo‘qotishlari taxminan 1,07 trillion dollarni tashkil etdi. 2025 yilda issiqlik 573 milliard potensial ish soatini yo‘qotdi; eng ko‘p zarar Afrika va Janubi-Sharqiy Osiyo iqtisodiyotiga tegdi, bu yerda yo‘qotishlar rivojlangan mamlakatlardagi 0,5 foizga nisbatan YaIMning 5 foiziga yetdi.

O‘lim darajasiga oid baholashlardagi farq

Nashrlar 2023 yildagi issiqlik o‘limlariga turli raqamlarni keltiradi. Deutsche Welle hisobotga tayanib, shu yil davomida yarim milliondan ortiq, 2016 yildan buyon esa deyarli 3 million o‘lim bo‘lgani haqida yozadi. Euronews ham Lancet Countdown hisobotiga havola qilib, 2023 yilda rekord darajadagi 710 ming o‘limni keltiradi, ularning 70 foizdan ortig‘i inson faoliyati sabab bo‘lgan iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq ekanini, so‘nggi o‘n yilliklarda esa issiqlik o‘limlarining yillik miqdori deyarli 36 foizga o‘sganini qayd etadi. Nashrlar umumiy manzarada bir fikrda: so‘nggi 11 yilda kuzatishlar tarixidagi eng yuqori haroratlar qayd etildi, iqlim o‘zgarishi esa dengi va Zika virusi tarqalishi uchun qulayroq sharoit yaratmoqda.

Nima allaqachon samara beryapti va nimaga yetishmayapti

Lancet Countdown ijrochi direktori Marina Romanello «bizda dalillar yetarli» degan holda, chora-tadbirlar samara berayotganini ta’kidladi: iqlimiy erta ogohlantirish tizimlari allaqachon ekstremal ob-havo hodisalaridan zararni kamaytirmoqda, qayta tiklanadigan energiya rivojlanishi esa baholangan 140 mamlakatning yarmida qazilma yoqilg‘idan ifloslanish o‘limlarini ikki barobar kamaytirishga yordam berdi — yiliga taxminan 323 ming o‘lim. Iqlimiy xavflarga sog‘liqni saqlash tizimini moslashtirish bo‘yicha milliy rejalari bor mamlakatlar soni 2015 yildagi 14 tadan 56 taga yetdi. Shu bilan birga, hisobot ma’lumotlariga ko‘ra, qazilma yoqilg‘i hozir ham jahon energiyasining 80 foizidan ortig‘ini beradi, energetika chiqindilari 2024 yilda rekord darajaga yetdi, qazilma yoqilg‘iga sof subsidiyalar esa 2016 yildan buyon ikki barobar oshib 6,2 trillion dollarga yetdi. Rivojlanayotgan mamlakatlarga sog‘liqni saqlash tizimlarini moslashtirish uchun yiliga taxminan 3,3 milliard dollar kerak, biroq 2024 yilda bu summaning atigi uchdan bir qismi ajratildi; bu farqni AQSh boshlagan xorijiy yordam qisqartirishlari, undan keyin ikkinchi eng katta qisqartirishni amalga oshirgan Germaniya ergashmoqda, yanada chuqurlashtirmoqda.

Qanday mexanizm taklif etilmoqda

Eng yaqin mavjud analog — COVID-19 pandemiyasi va maymun chechagi tarqalishi davrida qo‘llangan Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) «Xalqaro ahamiyatga ega jamoat salomatligi favqulodda vaziyati» (PHEIC) mexanizmi. Biroq, Deutsche Welle ta’kidlaganidek, u qisqa muddatli favqulodda vaziyatlar uchun yaratilgan bo‘lib, bir nechta sohada bir vaqtda barqaror choralar talab qiladigan murakkab tahdidga mos kelmaydi. Romanello kengroq yondashuv kerakligini, «bir favqulodda vaziyatdan keyin ikkinchisiga javob bermaslik» uchun mamlakatlarning chidamliligini oshiradigan uzoq muddatli javob ishlab chiqish lozimligini ta’kidladi. Euronews yozgan hisobotning boshqa takliflari orasida — yangi qazilma yoqilg‘i konlarini qidirish va o‘zlashtirishga darhol global taqiq qo‘yish, 2035-yilgacha ko‘mir energiyasidan butunlay voz kechish va asosan o‘simlik mahsulotlariga asoslangan ovqatlanishga o‘tish kiradi. Hozircha bu chaqiriqlar va takliflar qabul qilingan qarorlar emas: ularni amalga oshirish BMT va a’zo davlatlardan yangi mexanizm yaratishni talab qilardi.