Biznes O‘zbekistonda shakar importiga yopiq kvotaga qarshi chiqdi

Bozor hamjamiyati to‘liq bilmaydigan kvota

O‘zbekiston alkogolsiz ichimliklar va sharbatlar ishlab chiqaruvchilari assotsiatsiyasi (UzBev) oq shakar importiga kvota joriy etilishiga qarshi chiqdi, bu haqda Spot.uz xabar berdi. Gap 2026-yil 30-iyuldagi Vazirlar Mahkamasining 417-sonli yopiq qarori haqida: u shakar importining yillik chegarasini 300 ming tonnada belgilab, ochiq manbalarda e’lon qilinmagan. Assotsiatsiya fikricha, bu tadbirkorlarga xavflarni o‘z vaqtida baholash hamda ishlab chiqarish va investitsiya rejalasini moslashtirishga xalaqit beradi.

Bozor ehtiyojlariga mos kelmaslik

UzBevning asosiy dalili — arifmetika. O‘zbekistonning yillik shakar ehtiyoji taxminan 650–700 ming tonnani tashkil etadi, shu bilan birga 2026-yilning dastlabki to‘qqiz oyida shakar va xom shakar importi allaqachon 650 ming tonnadan oshgan. 300 ming tonnalik kvota bu ehtiyojning yarmidan kamini qoplaydi; assotsiatsiya bahosiga ko‘ra, mahalliy shakar zavodlari hukumat yordami va import xomashyosiga hali ham qaram bo‘lib, bozorni kerakli hajmda ta’minlamayapti. Xomashyoga kirish cheklovi, UzBev ogohlantirishicha, tannarx oshishi, o‘zbek mahsuloti raqobatbardoshligining pasayishi va inflyatsion bosimning kuchayishi xavfini keltiradi — bundan nafaqat ichimlik ishlab chiqaruvchilar, balki shakardan foydalanadigan barcha tarmoqlar va iste’molchilar ham zarar ko‘radi.

Kvota yoki miqdoriy taqiq: ikki qarorga oid savollar

Assotsiatsiyaning alohida e’tirozi ikki hujjat o‘rtasidagi uyg‘unlikning yo‘qligiga tegishli. 416-sonli qaror 2026-yil 29-iyulda qabul qilingan bo‘lib, tarif kvotalarini nazarda tutadi: belgilangan hajmdan ortiq import boj to‘lash sharti bilan davom etishi mumkin. UzBev tahliliga ko‘ra, yopiq 417-sonli qarorda esa na kvota ichida, na undan tashqarida boj stavkalari belgilangan va limitdan oshiq miqdorda keltirish imkoniyati mustahkamlanmagan — ya’ni u amalda importga miqdoriy cheklovga aylanadi. Assotsiatsiya 1994-yilgi GATTning XI:1-moddasiga, miqdoriy cheklovlarga umumiy taqiq qo‘yuvchi qoidaga havola qiladi va ta’kidlaydi: «JST chorani nomiga emas, uning mohiyatiga va savdoga haqiqiy ta’siriga baho beradi». Uyg‘unlashtirilmagan deb hisoblangan yana bir jihat — 417-sonli qaror kvotalarni faqat auksion orqali taqsimlashni joriy etmoqda, 416-sonli qarorning umumiy tartibida esa bunday mexanizm ko‘zda tutilmagan.

JST kontekstidagi xavflar va assotsiatsiya talablari

UzBev 417-sonli qarorning boshqa muammoli qoidalariga ham e’tibor qaratadi. Assotsiatsiya bahosiga ko‘ra, davlat tashkilotlarini mahalliy oq shakar bilan ustuvor ta’minlash milliy rejim tamoyilining (1994-yilgi GATTning III:4-moddasi) buzilish xavfini yaratadi, chunki JST shartnomasidagi davlat xaridlari istisnosi tijorat maqsadlaridagi xaridlarga avtomatik ravishda tarqalmaydi. Shakar zavodlariga ko‘rsatiladigan yordam choralari — kreditlarni qayta tuzish, 50 mln dollarlik to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb etish, valyuta kreditlari bo‘yicha foiz xarajatlarining bir qismini kompensatsiya qilish va soliq imtiyozlari — UzBev fikricha, JSTning subsidiyalar bo‘yicha shartnomalariga muvofiqligi tekshirilishini talab qiladi: subsidiyalar o‘z-o‘zidan taqiqlanmaydi, ammo import o‘rniga mahalliy tovarlardan foydalanish bilan bog‘langan maqsadli yordam cheklovlarga duchor bo‘lishi mumkin. Assotsiatsiya, shuningdek, auksionlarda qatnashish mezonlari hamda kvotalarning cheklangan doiradagi kompaniyalar qo‘lida to‘planishidan himoya qilish haqida ochiq ma’lumotning yo‘qligini ham qayd etadi. UzBev Adliya vazirligidan hujjatning yopilish sabablari haqida izoh, uning to‘liq matnini e’lon qilish, tadbirkorlik bilan ochiq muhokama va O‘zbekistonning JST oldidagi majburiyatlariga muvofiqligi bo‘yicha huquqiy ekspertiza talab qilmoqda. «Yana shakllanayotgan bitta tarmoqni himoya qilish minglab boshqa korxonalarni kuchsizlantirmasligi kerak», — deyiladi assotsiatsiya bayonotida.