Yevropada gaz yil boşidan beri deyarli uç baravar qimmatlaşdi: omborlar rekord darajada past holatda qişga kirimoqda

Narxlar va zaxiralar

Yevropadagi asosiy gaz kontrakti TTF yanvar boşida megavatt-soatiga taxminan 28 yevro atrofida savdo qilgan bölsa, duşanba kuni, 26-oktabrda 97,64 yevrolik qisqa muddatli çöqqidan söng taxminan 96 yevro atrofida saqlanib qoldi — bu 2022-yil dekabridan buyon eng yuqori körsatkiç va yil boşidan beri taxminan 234 foizga ösiş demakdir. 2022-yil avgustidagi rekordga (340 yevrodan yuqori) hali uzoq, biroq Euronewsta’kidlaganidek, xavotir narxlar darajasidan köproq ularning harakat yönalişi bilan boğliq. Bruegel ma’lumotlariga köra, 24-oktabr holatiga köra YIÖ (Yevropa Ittifoqi) gaz omborlari 74,6 foizga töldirilgan — bir yil oldingi 82,9 foiz va 2023-yildagi 98,5 foizga qaraganda; IEEFA bu körsatkiçni 2011-yilda kuzatişlar boşlangandan beri şu mavsum uçun eng pasti deb ataydi. Zaxiralar amalda ösişni töxtatdi, ayrim mamlakatlar, jumladan Avstriya (oktabrda 69,3 foizdan 67,2 foizga pasayiş), noyabrdan oldin gaz sarflaşni boşlab yubordi.

Sabab: qatarlik SPG yöqolişi va rus gaziga taqiq

Eron bilan uruş va Hormuz böğozining yopilişi Yevropani Qatardan uzib qöydi: Bruegel ma’lumotlariga köra, Yaqin Şarqdagi suyultirilgan gaz ötgan yili YIÖ SPG importining taxminan 8 foizini taşkil etgan, biroq maydan buyon birorta ham yuk kelmagan. Qizib ketgan bozorda yetişmayotgan har bir tanker Osiyo xaridorlari bilan raqobatda qayta sotib olinişi kerak. Oldinda ikkinçi böşliq bor: ikkinçi çorakda importning beşdan bir qismini taşkil etgan rus SPG 2027-yil yanvardan boşlab YIÖda butunlay taqiqlanadi. IEEFA tahlilçisi Ana Mariya Yaler-Makareviç institut hisob-kitoblarida, şu taqiqni hisobga olgan holda, YIÖ ötgan qişga qaraganda taxminan 7 foizga kamroq gaz sarflaşi mumkinligini ma’lum qildi.

Prognozlar va hisob-fakturalar

Wood Mackenzie mart oxiriga kelib omborlar atigi 17–20 foizga töldirilişini kutmoqda — bu oddiy qiş va Yaqin Şarqdagi nizoning şu yili tugaşi, şuningdek Qatar va BAAning 2027-yil boşida odatdagi hajmlarga qaytişi şarti bilan. Kompaniya direktori Tom Martzek-Manser sovuq qiş bölsa zaxiralar yanada past bölişi mumkinligini, hatto uruş tez tugasa ham jahon SPG bozori muvozanati uning baholaşiça, 2028-yil kuziga qadar tiklanmasligini aytib ötdi — bu vaqt davomida Yevropadagi ulgurji narxlar yuqori qoladi. TTFning qiş oylari böyiça fyuçerslari megavatt-soatiga taxminan 95 yevro atrofida savdo qilinmoqda — bu ötgan qişdagi örtaça körsatkiçdan (~36 yevro) deyarli uç baravar yuqori. Gaz isitmasiga ega odatiy xonadon uçun (noyabrdan martgaça taxminan 10 000 kVt·soat) bu farq taxminan 600 yevro qöşimça xarajat degani, 20 foizlik QQS bilan hisoblaganda esa taxminan 715 yevro. HEPI indeksiga köra, sentabr boşida YIÖ poytaxtlarida aholi uçun narxlar örtaça 11,9 yevrosent/kVt·soatni taşkil etgan — fevralga nisbatan 12 foizga köp. Zarba ma’lum bir oilaga qançalik yetib borişi mamlakat va şartnoma turiga boğliq: qat’iy tariflar va davlat yordami ösişni yumşatişi mumkin.

Tejaş asosiy tutqiç sifatida

Yaler-Makareviç talabni qisqartirişni Yevropa nazorat qiladigan asosiy tutqiç deb hisoblaydi: tejaşning bir qismi yuqori narxlar tufayli öz-özidan röy beradi. Xonadagi haroratni bir darajaga pasaytiriş hisob-fakturalarni 10 foizgaça qisqartirişi mumkin; şuningdek, issiq suv haroratini pasaytiriş va uyni izolatsiya qiliş ham yordam beradi. U Bryusselga talabni qisqartiriş böyiça ramka maqsad belgilaşni, a’zo davlatlar çoralari esa ularning içki bozorlariga moslaşuvçanlikni saqlab qolişni taklif qildi. Uzoq muddatda, uning fikriça, çora — gazga boğliqlikni kamaytiriş: YIÖda talab 2021–2025-yillar oraliğida 17,7 foizga qisqargan va bu bufer hozir sinovdan ötmoqda. Qişning yakuniy natijasi, Euronews xulosa qilganidek, Bryusselga emas, balki yanvarning qançalik sovuq bölişiga va şamolning qançalik kuçli eşişiga köproq boğliq böladi.