Liviya Turkiya bilan dengiz bitimini ratifikatsiya qildi — Gretsiya va hamkorlar uni «huquqiy jihatdan kuchga ega emas» deb e’lon qildi

Ratifikatsiya va olti tomonning munosabati

Mamlakatning sharqida joylashgan Liviya Vakillar palatasi Turkiya va Liviya o‘rtasidagi dengiz yurisdiksiyalarini chegaralashga oid 2019-yilgi memorandumni ratifikatsiya qildi. Bunga javoban 26-oktabr kuni Gretsiya tashqi ishlar vaziri Yorgos Gerapetritis Gretsiya, Misr, Kipr, Bahrayn, BAA va Yevropa Ittifoqi nomidan Nyu-Yorkda memorandum «huquqiy jihatdan butunlay kuchga ega emas va hech qanday huquqiy oqibatga ega bo‘lmagan» holatda qolayotganini, u xalqaro huquqqa zid ekanligini va dengiz zonalarini chegaralash uchun asos bo‘la olmasligini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Liviya parlamentining qarori «hududiy xavfsizlik va barqarorlik haqida jiddiy tashvish uyg‘otadi» hamda «huquqiy reallikni o‘zgartirmaydi» (euronews).

Nizoning mohiyati va tomonlarning pozitsiyalari

Bitim Anqara tomonidan Liviya fuqarolar urushi avjida Tripolidagi xalqaro e’tirof etilgan hukumat bilan imzolangan bo‘lib, Turkiyaning janubiy qirg‘og‘i va Liviyaning shimoliy qirg‘og‘i o‘rtasida dengiz koridorini belgilaydi hamda ikki davlatga O‘rta yer dengizi tubidagi mumkin bo‘lgan neft va gaz zaxiralari ustidan iqtisodiy huquqlarga da’vo qilish imkonini beradi. Xalifa Xaftar boshchiligidagi sharqiy ma’muriyat yillar davomida bu hujjatga qarshi chiqdi, biroq Turkiya o‘sha paytdan boshlab bo‘lingan Liviya rahbariyatining ikkala qismi bilan ham munosabatlar o‘rnatdi, deb yozadi The National.

Huquqiy dalillar va amaliy oqibatlar

Gerapetritis dengiz zonalarini chegaralash BMTning Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasiga (UNCLOS) va odatiy xalqaro huquqga tayanishi kerakligini ta’kidladi, memorandum esa «geografik reallikni» va orol davlatlarning huquqlarini «e’tiborsiz qoldiradi». Ismi ochib berilmagan diplomat The National bilan suhbatda Turkiya va Liviyaning «na tutashuvchi, na qarshi yo‘nalgan qirg‘oqlari bor»ligini, taklif etilgan chegara esa — «geografiyani ochiqdan-ochiq qayta chizish»ekanini aytdi. Amaliy jihatdan bitim Isroil va Kiprdan Gretsiya orqali Yevropaga gaz yetkazishga mo‘ljallangan EastMed gaz quvuri loyihasini murakkablashtirishi mumkin: uning marshruti ushbu hujjat bo‘yicha Turkiya va Liviya da’vo qilayotgan suvlardan o‘tadi.

Bu qarorga kim va qanday qarshi chiqmoqda

Tomonlarning pozitsiyalari tubdan farq qiladi. BMTdagi Liviya doimiy vakili Tohir As-Sunniy ratifikatsiyani «suveren qaror» deb atadi va rozi bo‘lmagan davlatlarga, jumladan, BMT Xalqaro sudiga murojaat qilishni maslahat berdi, qo‘shimcha qilib, Tripoli qo‘shnilar bilan ikki tomonlama muhokamalarga tayyorligini bildirdi. BMT Bosh kotibi Antoniu Guterresh Qohirada konvensiyaga mos kelmaydigan bitimlar tan olinmasligi kerakligini aytdi. Misr bitimni o‘tgan haftadayoq rad etgan edi — Qohir va Afina ilgari, 2020-yil avgustida, o‘zlarining chegaralash bitimini imzolagan edi. Turkiya prezidenti Rajab Tayyip Erdog‘an javoban Yevropa Ittifoqi va boshqa tomonlarning tanqidi «qonuniy asosga ega emasligini», mintaqadan Turkiyani chiqarib tashlashga intilayotganlar esa Anqara va Liviya irodasini hurmat qilishi kerakligini aytdi.