Ukrainada Starlinkning sekinlashuvi Ilon Maskka bog‘liqlik zaifligini ko‘rsatdi — va Yevropaning o‘z sun’iy yo‘ldosh tarmog‘ini yaratish rejalarini tezlashtirdi

Zaiflikni ko‘rsatgan sekinlashuv

BBC News yozishicha, Ukrainaga Starlink sun’iy yo‘ldosh internetiga muqobil yechim juda kerak, ammo tez va ishonchli almashtiruvchi hozircha yo‘q. O‘tgan hafta xizmatning to‘satdan sekinlashishi, Kiyevning Rossiya hujumlaridan himoyalanish qobiliyatiga ta’sir ko‘rsatgan holda, faqat yaqinda tiklandi — va bu Yevropa uchun o‘z harbiy sun’iy yo‘ldosh tarmog‘ini yaratish zaruratini keskin oshirdi. Cheklovlarni aynan kim tasdiqlagani nomaqlum: Pentagon, Donald Tramp va Mask o‘rtasida «ayblashlar chigal o‘yini» davom etmoqda, deya qayd etadi BBC News. Vaziyat keskinlashdi, Kiyev va Vashington o‘rtasidagi munosabatlar yomonlashib borayotgan bir paytda. CSIS tashkilotidagi aerokosmik xavfsizlik loyihasi direktori Kari Bingen buni «Ukraina bog‘liq bo‘lgan, ammo nazorat qilmaydigan hayotiy ahamiyatga ega harbiy imkoniyat» deb ta’riflagan.

Starlink jang maydonida nega hal qiluvchi ahamiyatga ega

Maskning SpaceX kompaniyasiga qarashli Starlink va uning harbiy versiyasi Starshield jahon sun’iy yo‘ldosh bozorida yetakchi mavqega ega. Ukraina Starlinkdan jang maydonida aloqa uchun, Starshield esa dronlarni boshqarish kabi harbiy vazifalar uchun foydalanadi; tarmoq mudofaa va Rossiya hujumlarini to‘xtatish uchun muhim bo‘lgan tezkor real vaqt aloqasini ta’minlaydi. «Bunday yuqori tezlikdagi internetsiz dronlar urushini olib borib bo‘lmaydi», — dedi Fransiya xalqaro munosabatlar instituti tadqiqotchisi Vinsan Turre. BBC anonim ravishda so‘rov qilgan ukrainalik harbiylar bu ustunlikni tasdiqlaydi: ulardan biri aytishicha, ma’lumot va buyruqlar uzatishda hatto bir-ikki soniya ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Maskning o‘zi shanba kuni Ukrainani Starlinkdan «odamlarni o‘ldirish maqsadida dron zarbalari» uchun foydalanish orqali xizmat shartlarini buzganlikda aybladi va bu bo‘shliq o‘tgan hafta yopilganini aytdi: «Bu shartlarni buzish xizmatning to‘xtatilishiga olib keladi». U shuningdek shunday yozgan edi: «Agar Starlink o‘chirilsa, ukrainaliklarning fronti darhol qulab tushardi».

Yevropa hozir nima taklif qila oladi

Asosiy muqobil — OneWeb xizmatiga ega fransuz Eutelsat kompaniyasi — Starlinkdagi 10 000 dan ortiq sun’iy yo‘ldoshga qarshi atigi 600 ga yaqin faol sun’iy yo‘ldoshga ega. Kompaniyaning sobiq bosh direktori Eva Berneke Eutelsat terminallari kattaroqligini qayd etdi: ularni mashina tomiga yoki tankga o‘rnatish mumkin, ammo kichik dronga o‘rnatish shart emas, va ular taxminan besh barobar qimmat. Ukraina uchun eng yaqin variant — yanvarda tashkil etilgan, mavjud sun’iy yo‘ldoshlardan birgalikda foydalanishga mo‘ljallangan Yevropa Ittifoqining Govsatcom tarmog‘iga qo‘shilish; Kiyev uning to‘laqonli a’zosi emas, ammo Yevropa Komissiyasi uning qo‘shilishi bo‘yicha muzokaralar olib bormoqda. Biroq hatto ulanganda ham tarmoqdan dronlarni boshqarish kabi jangovar amaliyotlar uchun foydalanib bo‘lmaydi. Bu OneWeb kabi tijorat kompaniyalarining qo‘shilishiga umid qilinayotgan kelgusi yil boshiga qadar o‘zgarishi mumkin. Ukrainaning Govsatcomga a’zo bo‘lish muddati aytilmagan; Turre fikricha, zaxira sifatida bu hech narsadan yaxshi, ammo «bu bosqichda zarbalar yoki to‘xtatish uchun yetarli bo‘lmaydi».

Iris² va boshqa loyihalar

Yevropaning uzoq muddatli javobi — faqat 2029-yilda ishga tushadigan Iris² tarmog‘i. Bu hukumatlar, harbiylar va favqulodda xizmatlarga yo‘naltirilgan, mudofaaga ustuvorlik beruvchi dastur; Ukraina unga birinchi kundan boshlab kirish imkoniyatiga kafolatlangan. Loyihani SpaceRISE konsorsiumi tarkibida Eutelsat, SES va Hispasat boshqarmoqda. Sun’iy yo‘ldoshlar past va o‘rta orbitada 3 ta bo‘ladi — Starlinkdan kamroq, ammo Bingen fikricha, bu kamchilik emas: bunday sun’iy yo‘ldoshlar Yer yuzasining kattaroq qismini qamrab oladi. Turre esa shubhaliroq: «Qo‘rqaman, bu burilish nuqtasi ham, qutqaruvchi ham bo‘lmaydi». Iris²dan tashqari, finlandiyalik Nokia va ICEYE kompaniyalari shu hafta Ukraina harbiy mudofaasi uchun sun’iy yo‘ldosh aloqasini ishlab chiqish bo‘yicha hamkorlik qilish to‘g‘risida e’lon qildi, Airbus, Leonardo va Thalesning Project Bromo nomli qo‘shma korxonasi esa SpaceXning potensial raqobatchisi sifatida ko‘rilmoqda, ammo juda erta bosqichda. Berneke kosmik loyihalar ko‘p yil va pul talab qilishini ta’kidladi: «Agar menga hozirning o‘zida 8 mlrd yevro bersangiz ham, 2032–2033-yillargacha biror narsani ishga tushira olmayman deb o‘ylayman».

Voqeaning ahamiyati

Bu voqea muhim, chunki u yaqqol ko‘rsatdiki, Ukrainaning hal qiluvchi harbiy imkoniyati — dronlarni boshqarish va mudofaa uchun aloqa — amerikalik xususiy kompaniya qo‘lida bo‘lib, bu jangovar harakatlar va frontdagi askarlarning taqdiriga bevosita ta’sir qiladi. Amalda bu Kiyevga yaqin istiqbolda Starlink va Govsatcom kabi zaxira yechimlarining kombinatsiyasiga tayanishga, Yevropaga esa o‘z dasturlarini tezlashtirishga to‘g‘ri keladi, chunki Iris² faqat 2029-yilgacha ishga tushadi. Starlink cheklovlari ortida kim turgani va ular takrorlanishi mumkinligi hozircha noma’lum; BBC ma’lumotiga ko‘ra, amerikalik senatorlar joriy etilgan cheklovlarni tekshirishni talab qilishgan.

Rasm manbasi: Reuters

Rasm manbasi: Dmytro Smolienko/ Ukrinform/ Getty Images

Rasm manbasi: Getty Images

Rasm manbasi: Paul Hennessy/ Getty Images