Pokistonning sobiq bosh vaziri: AQSh va Eronning maksimalizmi Yaqin Sharqdagi mojaroni hal qilishga to‘sqinlik qilmoqda

Tomonlarning maksimalizmi muzokaralarga to‘sqinlik qilmoqda

AQSh va Eron o‘rtasidagi mojaro ikki tomonning maksimalist muzokara pozitsiyalari tufayli tugatilolmayapti, — dedi kamdan-kam bergan intervyusida The National gazetasiga Pokistonning sobiq vaqtinchalik bosh vaziri Anvar ul-Haq Kakor. «Maksimalist pozitsiyani egallaganingizda, bu to‘siqqa aylanadi», — dedi u Islomoboddan. Uning so‘zlariga ko‘ra, aynan ikki tomonning ham maksimalizmga sodiqligi kelishuvga erishishdagi muvaffaqiyatsizlikning asosiy sababidir.

Nizolar predmeti va Pokiston roli

AQSh va Eron urushni to‘xtatish bo‘yicha majburiyatlar hajmi va muddatlari bo‘yicha kelisha olmaydi: so‘z Eron dengiz portlariga qo‘yilgan Amerika blokadasini tugatish, Hormuz bo‘g‘ozini qayta ochish, Tehronga qarshi sanksiyalarni yumshatish va mintaqadagi barcha frontlarda jangovar harakatlarni to‘xtatish kafolatlari haqida. Fevral oyida Eronga qarshi Amerika-Isroil operatsiyalari boshlanganidan so‘ng Pokiston ikki davlat o‘rtasidagi o‘n yilliklar davomidagi eng yuqori darajadagi diplomatiya aloqalarini tashkil etdi. Iyun oyida tomonlar Islomobodda urushni tugatish rejasiga kelishib oldi, biroq mojaro, agar kamroq shiddat bilan bo‘lsa ham, davom etdi. Shu vaqtdan beri Pokiston qo‘shilgan vositachilar ikkala tomanni qat’iy pozitsiya fonida muzokara stuliga qaytishga chaqirmoqda.

Ehtimoliy eskalatsiya belgilari

Kakorning so‘zlariga ko‘ra, Pokistonning asosiy maqsadi — harbiy mojaroning qayta boshlanmasligi. «Bu istak, istaklar ro‘yxati. Bunga erisha olamizmi yoki yo‘qmi — eng yaqin kunlar yoki haftalar ko‘rsatadi», — dedi u. U qo‘shimcha qilishicha, so‘nggi kunlarda mintaqadan Amerika diplomatiya xodimlarini olib chiqish AQSh va Isroilning zarbalarni qayta boshlashga tayyorlanayotganini anglatishi mumkin, «bu yaxshi belgi emas». AQSh prezidenti Donald Tramp va Isroil bosh vaziri Benyamin Netanyaxu so‘nggi kunlarda Tehronga qarshi harbiy operatsiyalarni qayta boshlash haqida gapirdi; Netanyaxu payshanba kuni armiya, «Mossad» va kuchli tuzilmalarga Eron rejimini ag‘darish bo‘yicha ko‘rsatma berganini aytdi. Amerika OAV xabarlariga ko‘ra, AQSh yangi zarbalar uchun tayyorlangan, garchi Vashington 3-noyabrdagi o‘rtadagi saylovlargacha harakat qilmaslikni istisno qilmagan. Kakor fikricha, seshanba kunidagi Isroil saylovlari natijalari mamlakatning mojaro qilishga tayyorligini o‘zgartirishi dargumon.

Pokiston uchun iqtisodiy oqibatlar

260 million aholiga ega Pokiston urush tufayli o‘sib ketgan energiya narxlari sababli iqtisodiy jihatdan allaqachon zarar ko‘rdi: jahon neft narxlarining keskin o‘sishi yoqilg‘i narxining sezilarli qimmatlashuviga olib keldi. Kakorning baholashicha, jangovar harakatlar qayta boshlansa, mamlakat yanada kuchliroq zarba oladi. «Bu bizni og‘riqli uradi. So‘z inflyatsiya, benzin narxlari va ularning qolgan tovarlarga domino ta’siri haqida — eskalatsiya davom etsa, salbiy iqtisodiy ta’sir kutamiz», — dedi u.

Diplomatiya va Tehronning yetti bandli tashabbusi

Pokiston yangi eskalatsiyaga qarshi chiqayotgan davlatlar qatorida: tashqi ishlar vaziri Ishoq Dar juma kuni Istanbulda Turkiya, Misr, Saudiya Arabistoni va Yevropa hamkasblari bilan uchrashuvlarda qatnashdi, u yerda vazirlar mojaro tomonlarini hujumlarni kuchaytirmaslikka chaqirayotganini bildirdi. Pokiston harbiy rahbari feldmarshal Asim Munir bu hafta Tehronga borib, Milliy xavfsizlik kengashi raisi Muhsin Rizo‘iy va parlament spikeri Muhammad Boqir G‘olibaf kiragan yuqori darajadagi Eron rasmiylari bilan uchrashdi. Eron Xavfsizlik kengashiga bog‘liq Nour News nashrining ma’lumotiga ko‘ra, G‘olibaf Munirga AQSh sentyabrda ilgari surib chiqqan yetti shartni bajarmaguncha Tehronning ishonchini qozonolmasligini aytgan: Amerika harbiy operatsiyalarini to‘xtatish, Eron aktivlarini muzlatdan chiqarish va dengiz blokadasini olib tashlash. Kakor bu yetti bandli taklifni «to‘liq Eron rejasi» deb atadi va Pokiston roli ta’sir o‘tkazish, maslahat va takliflar bilan cheklanganligini qayd etdi. «Mojaroning asosiy tomonlari — AQSh va Eron, Pokiston emas. Biz faqat vositachi rolini bajaramiz», — ta’kidladi u.

Makka pakti va Afg‘oniston yo‘nalishi

Avgust oyida Pokiston, Saudiya Arabistoni va Turkiya tomonidan Makkada imzolangan mudofaa kelishuviga tegishli Kakor Pokistonda pakt bo‘yicha siyosiy bahslar bo‘lishi mumkinligini, biroq uning kuchga kirishi uchun parlament ma’qullashi talab etilmasligini qayd etdi — Turkiyadan farqli o‘laroq, Pokistonda parlament ratifikatsiyasi talab etilmaydi. Pokiston esa qadimiy bitimlar asosida allaqachon Saudiya Arabistonida qo‘shinlar va harbiy texnika joylashtirgan; qo‘shimcha kuchlar yuborish to‘g‘risidagi qaror «uch tomon o‘rtasidagi muloqot bo‘lardi». U Pokistonning Saudiya hududini himoya qilishga to‘liq sadoqatini ta’kidladi va Makka hamda Madinani himoya qilishni «qizil chiziq» deb atadi. Uning so‘zlariga ko‘ra, AQShning Yaqin Sharqdagi xavfsizlik kafolati sifatidagi roli qisqarayotgan sharoitida pakt shakllangan «bo‘shliqni» to‘ldiradi, uning kengayishi esa tizimli ravishda amalga oshadi: manfaatdor tomonlar kelishuvning yangi kotibiyatiga arizalar topshiradi va taxminan bir yil kuzatuvchi maqomida bo‘ladi, shundan so‘ng uchlik rasmiy qaror qabul qiladi. Afg‘oniston bilan chegaradagi jangarilar bilan bog‘liq mojaro haqida gapirar ekan, Kakar Pokistonning yagona talabi «Tehrik-i-Tolibon Pokiston» (TTP) — mamlakatda terrorchilik tashkiloti sifatida taqiqlangan guruh — ishtirokining tugatilishini atadi. «Bu bartaraf etilgach, vaziyat Pokiston tomonidan 24 soat ichida normal holatga qaytadi», — dedi u. Shuningdek, u 2021-yilda Kobul qulashi hamda AQSh va NATO kuchlarining ketishidan so‘ng qurollarning nazoratsiz tarqalishi muammosiga ishora qildi: qurollar Peshovar va Quettdan Damashq va San’agacha bo‘lgan qora bozorda sotilmoqda. Pokistonning Afg‘onistonga qarshi zarbalarida tinch aholi halok bo‘lishi haqidagi BMT va inson huquqlari tashkilotlarining tanqidiga javoban u, TTP jangarilarining tinch aholi kiyimida yurishi ularni noqonuniy nishonga aylantirmasligini aytdi.