Bu va Tyapa qo‘ng‘ir ayiqlari besh yillik qutqarishdan so‘ng Irlandiya qo‘riqxonasiga ko‘nikdi

Dag‘istondagi qafaslardan — Irlandiya o‘rmoniga

Ikki qo‘ng‘ir ayiq — Bu va Tyapa — bir necha mamlakatni qamrab olgan va ikki yirik to‘qnashuv tufayli to‘xtab qolgan besh yillik qutqarish operatsiyasidan so‘ng Donegal okrugidagi Bernfut shaharchasidagi Wild Ireland qo‘riqxonasiga ko‘nikmoqda. Bu haqda BBC News xabar berdi. Ayiqlardan biri umri bo‘yi sirkda chiqish qilgan, ikkinchisi esa to‘liq bo‘y cho‘zib turishga imkon bermaydigan qafasda saqlangan.

Ayiqlar saqlangan sharoitlar

Wild Ireland asoschisi Killian Maklaflin ayiqlar haqida 2021-yilda bilib qolgan va ularni Donegalga olib chiqish majburiyatini o‘z zimmasiga olgan. Uning aytishicha, qutqarilish paytida ikkala hayvon ham juda yomon ahvolda bo‘lgan: kuchli charchagan, psixologik jarohat belgilari bilan, qon tahlillari esa uzoq muddatli suvsizlik bilan bog‘liq jiddiy buyrak muammolarini ko‘rsatgan. Sobiq sirk ayig‘i Bu yillar davomida kichik yopiq qafasda yashagan. Tyapa 2,5 ga 2,5 ga 2 metr o‘lchamdagi qafasda saqlangan — bu turish uchun juda past edi va tom yo‘qligi tufayli hayvon qishki sovuqdan ham, yozgi jaziramadan ham qiynalgan. Unga suv idishi ham berilmagan, suvni shlangadan olgan; Maklaflin ayiqni keyinchalik o‘ldirib, taksidermiya qilish maqsadida boqilganini aytgan.

Ikki marta urushlar tufayli buzilgan yo‘nalish

Rossiyaning 2022-yil fevralda Ukrainaga bostirib kirishi Ukraina orqali o‘tgan dastlabki tashish yo‘nalishini imkonsiz qildi, dedi Maklaflin. Yaqin Sharq orqali o‘tgan muqobil yo‘l esa 2026-yil fevralda yana buzildi: Eron ishtirokidagi to‘qnashuvning kuchayishi hududdagi havo maydonini yopishga va parvozlarda uzilishlarga olib keldi. Operatsiyada 100 dan ortiq kishi qatnashdi: ko‘ngillilar, yuristlar, veterinarlar, hayvonlarni tashish mutaxassislari, yuk jamoalari va Rossiya, BAA hamda Irlandiyadagi mansabdorlar. 2025-yil oktabr o‘rtalarida Sankt-Peterburg yaqinidagi sobiq sirk yo‘lbarslari uchun mo‘ljallangan Tiger House boshpanasida ishlaydigan Dima va Yana Kim Dag‘istonga 36 soatlik safar qildi. Ayiqlar zang bosayotgan po‘lat qafaslardan kesib chiqarilishi kerak bo‘ldi, ular uyquga solindi va tashish qutilariga joylashtirildi, Tiger House esa davolanish va karantindan o‘tdi. Bir necha oylik tayyorgarlik va takroriy kechikishlardan so‘ng hayvonlar Moskvadan Abu-Dabi orqali Dublinga yetib keldi va 2026-yil 3-avgustda Irlandiyaga kirdi.

Tiklanish va qo‘riqxonadagi hayot

Maklaflin aytishicha, Wild Irelandga kelganidan buyon ikkala ayiq ham vazn oldi, junlari yaxshilandi va takroriy qon tahlillari buyrak funksiyasi me’yorga qaytganini ko‘rsatdi. Ularning volyeri o‘rmon, suv va o‘rganish uchun maydonni o‘z ichiga oladi, shuningdek, hayvonlar tashrif buyuruvchilardan yashirinishi mumkin bo‘lgan boshpanalar ham bor. Qo‘riqxona xodimi, Belfast Qirollik universiteti bitiruvchisi zoolog Xloya Makelxatton jamoa tabiiy xulq-atvor va oziq qidirishni rag‘batlantirish uchun yemakni volyer bo‘ylab yashirib qo‘yishini aytdi: vaqt o‘tishi bilan hayvonlarning ishonchi o‘sib bormoqda, o‘zgarishlar ham jismonan, ham psixologik jihatdan ko‘rinmoqda. Tashrif buyuruvchilar ham o‘zgarishlarni qayd etmoqda: Fransiyadan kelgan mehmon Liam ayiqlarni «juda katta va juda ta’sirli» deb atadi, park 2019-yilda ochilganidan buyon tez-tez tashrif buyuradigan Manorkaningemlik Kris Roberts esa Bu va Tyapani jonli ko‘rganidan xursand bo‘lganini va «ularning o‘tmishini hamda bir paytlar saqlangan dahshatli sharoitlarini hisobga olganda, qanchalik yaxshi ko‘rinishayotganidan hayratda qolganini» aytgan.

Bu nima uchun muhim

Bu hikoya geosiyosiy to‘qnashuvlar — Ukrainaga bostirib kirish va Yaqin Sharqdagi kuchayish — hatto hayvonlarni qutqarish operatsiyalariga ham bevosita ta’sir qilib, yo‘nalishlarni qayta qurishga va jarayonni yillar cho‘zishga majbur qilishini ko‘rsatadi. Ayiqlarning o‘zi uchun amaliy natija hujjatlashtirilgan holda tasdiqlandi: buyrak funksiyasining tiklanishi va vazn olish ko‘p yillik suvsizlik va charchash oqibatlarini qo‘riqxonada saqlash qoplayotganini anglatadi. Wild Ireland uchun bu, shuningdek, tabiiy xulq-atvorni rag‘batlantirish orqali reabilitatsiya modelining namoyishi bo‘lib, jamoa uni jarohatlangan hayvonlar uchun muvaffaqiyatli deb ta’riflaydi.

Rasm manbasi, Wild Ireland matbuot taqdimoti

Surʼat manbasi, Wild Ireland matbuot materiali