Britaniya «qul savdosi merosxo‘rlari» avlodlari tovon puli to‘lashni qo‘llab-quvvatladi

Aristokratik oilalar savdo merosini tan oldi

Qulchilik uchun tovon puli talab qilayotgan Karib davlatlari kutilmagan tomondan — qul savdosidan boyigan eng mashhur britaniyalik oilalarning avlodlari tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Hukmron elita qatoriga mansub Gladston, Laselles va Trevelyian oilalari G‘arbiy Hindiston va Janubiy Amerikadagi plantatsiyalar hisobiga katta boylik to‘plagan edi. Buni AFP xabar qildi.

Shaxsiy uzr va ixtiyoriy to‘lovlar

BBCning sobiq jurnalisti Laura Trevelyian AFPga oilasining qul savdosidagi ishtiroki haqida 1833-yilda parlament qulchilikni bekor qilgandan so‘ng joriy etilgan, plantatorlarga to‘langan tovon to‘lovlari arxividan xabardor bo‘lguniga qadar bilmaganini aytdi. «Men bilmagan edim», — dedi u. Maʼlumotlar bazasida oila aʼzolari Karib dengizidagi Grenada orolida «mulkdagi yo‘qotishlar» uchun tovon talab qilgani aniqlandi. 2023-yilda Trevelyian Grenadada ommaviy uzr so‘radi va «tiklovchi adolat»ni qo‘llab-quvvatlaydigan Heirs of Slavery guruhiga asos solganlardan bo‘ldi. Oila aʼzolari bilan birga u taʼlim loyihalari uchun mo‘ljallangan, taxminan £100 000 (133 000 dollar) miqdoridagi ixtiyoriy shaxsiy tovon pulini to‘ladi.

Guruhning boshqa aʼzolari

Guruhga asos solganlardan biri Charlz Gladston — XIX asr bosh vaziri Uilyam Gladstonning to‘g‘ridan-to‘g‘ri avlodi, uning otasi Jon Britaniya G‘arbiy Hindistonidagi eng yirik qul egalaridan biri bo‘lgan — 2023-yilda Gayanada ommaviy uzr so‘radi. Guruhga qirollik oilasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan aristokrat Devid Laselles, Xervud grafi ham kiradi. Angliyaning shimolidagi Xervud-haus oilaviy mulkida aktyor Devid Xervudning portreti osilgan — uning ajdodlari Laselleslarning Barbadosdagi shakar plantatsiyalarida ishlagani maʼlum bo‘lgach.

Davlat va qirolicha pozitsiyasi

Buyuk Britaniya hukumati sentyabr oyida qulchilik uchun tovon to‘lashga oid chaqiriqlarni yana rad etdi. Bugungi britaniyalik qirollik vakillari achchinish bildirgan, biroq hukumat qatori rasmiy uzr so‘ramagan. Bu masala seshanba kuni boshlanadigan qirol Charlz IIIning Karib safari chog‘ida ko‘tarilishi ehtimol: u Bagama orollariga, so‘ngra Gayana hamda Antigua va Barbudaga boradi, u yerda Hamdo‘stlik hukumat rahbarlari uchrashuvida nutq so‘zlaydi. Bukingem saroyi vakili qirol safar davomida mustamlakachilik hukmronligi va qulchilikning «eng qorong‘i kunlari»ni tan olishini maʼlum qildi.

Karib hamjamiyati talablari va sud arizasi

Gayana prezidenti Irfan Ali qirol tashrifi oldidan mamlakati tovon puli masalasini davom ettirishini, «chunki qulchilik insoniyat uchun eng og‘ir haqorat edi», deb bildirdi. U uzr va tovon puli bo‘yicha «yetuk» muhokama chaqirdi hamda qarzni yengillashtirishdan tortib taʼlim, sog‘liqni saqlash va iqlim o‘zgarishiga moslashuvni moliyalashtirishgacha bo‘lgan mumkin bo‘lgan choralarga ishora qildi. Karib hamjamiyati (Caricom)ning tovon komissiyasi o‘zining «o‘n bandlik rejasi» doirasida «pul kompensatsiyasi», qarzlarni yengillashtirish va to‘liq uzr talab qiladi. Shu bilan birga, Buyuk Britaniya Maxfiy kengashi — dengiz orti hududlari uchun eng yuqori apellyatsya organi — kelgusi yili Yamaykaning tovon puli bo‘yicha arizasini ko‘rib chiqadi. Ariza sudga ingliz huquqi bo‘yicha Yamaykada afrikaliklarni o‘lja olish, tashib ketish va qul qilish hech qachon qonuniy bo‘lganmi hamda Buyuk Britaniya Yamayka xalqiga «tiklovchi vosita» berishi kerakmi, degan savolga javob topishni so‘raydi.

Barcha oilalar rozi emas

Qullikdan boyigan barcha oilalar Heirs of Slavery guruhining yondashuviga rozi emas. Caricom reparatsiyalar komissiyasi raisi Xilari Bekls sobiq konservator deputat va yer egasi bo‘lgan, 68 yoshli Richard Draksni qayta-qayta tanqid qilgan; uning ajdodlari XVII asr o‘rtalarida Barbadosda Draks-holl plantatsiyasiga asos solgan. Beklsning baholashicha, Drakslarning Barbados va Yamaykadagi plantatsiyalarida 200 yil ichida 30 000 gacha qul halok bo‘lgan. Draks reparatsiyalarga qarshi qat‘iy mavqeda turibdi: u ajdodlarining qul savdosidagi roli «chuqur, chuqur achinarli» bo‘lsa-da, «bugun hech kim yuzlab yillar oldin sodir bo‘lgan voqea uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olishi mumkin emas», degan. Drakslar oilasi haqidagi kitob muallifi Pol Lashmar Drakslarni o‘ziga xos oila, ya’ni boshidanoq mavjud bo‘lgan plantatsiyani hozirgacha saqlab qolgan yagona oila sifatida qayd etgan, ammo uning so‘zlariga ko‘ra, Draksning mavqei ustun kelishini tasavvur qilish tobora qiyinlashmoqda: «Agar siz juda boy bo‘lsangiz va boylikning katta qismi o‘sha yillardan kelib chiqqan bo‘lsa, bu undan shunchaki chetlab o‘tish mumkin bo‘lgan masala emas».