Asosiy ma’lumotlar
- Samarqanddagi sammit yopilish marosimida bolalar farovonligiga sarmoyadorlik haqidagi Samarqand deklaratsiyasi qabul qilingani e’lon qilindi.
- Samarqanddagi sammitning yopilish marosimida bolalar farovonligiga sarmoya kiritish to‘g‘risidagi Samarqand deklaratsiyasi qabul qilingani e’lon qilindi.
- Deklaratsiya sakkizta majburiyatni o‘z ichiga oladi: ijtimoiy himoya, zo‘ravonlikdan himoya, onlayn xavfsizlik, erta rivojlanish, sog‘liqni saqlash, bolalar onkologiyasi, oilalarni qo‘llab-quvvatlash, yoshlarga tayyorgarlik.
- Noyabr oyida Manilada bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurash bo‘yicha ikkinchi Global vazirlar konferensiyasi o‘tkaziladi; 2027-yilda O‘zbekiston onalar va bolalar salomatligini muhofaza qilish bo‘yicha konferensiya o‘tkazishni rejalashtirmoqda.
- Noyabr oyida Manilada bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurash bo‘yicha ikkinchi Global vazirlar konferensiyasi bo‘lib o‘tadi; 2027-yilda O‘zbekiston onalar va bolalar salomatligi bo‘yicha konferensiya o‘tkazishni rejalashtirmoqda.
Deklaratsiyaning qabul qilinishi
Samarqandda «Bolalar farovonligiga sarmoyadorlik» mavzusidagi ikki kunlik jahon sammiti yakunlandi. Yopilish marosimida Prezident huzuridagi Milliy ijtimoiy himoya agentligi birinchi direktor o‘rinbosari Shaxnoza Mirziyoyeva Samarqand deklaratsiyasi qabul qilinganini e’lon qildi. Hujjat umumiy qoidalar, mamlakatlar majburiyatlari, moliyalashtirish va hamkorlik bo‘limlaridan iborat.
Hujjat mazmuni
Deklaratsiya Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi konventsiya va «hech kim ortda qolmasin» tamoyiliga ega bo‘lgan 2030-yilgacha barqaror rivojlanish kun tartibiga tayanadi. Ishtirokchilar bolalar dunyo aholisining uchdan bir qismini tashkil etishini va iqlim o‘zgarishi, qarama-qarshiliklar, majburiy migratsiya, iqtisodiy bosim hamda texnologik o‘zgarishlar kabi o‘zaro bog‘liq inqirozlardan eng ko‘p azob chekishini, garchi ular uchun eng kam javobkor bo‘lsalar-da, qayd etishadi. Davlatlar milliy sharoitlarni hisobga olgan holda sakkizta majburiyat qabul qildi: pensiya qamrovini va bolali oilalarga to‘lovlarni kengaytirish, bolalarni zo‘ravonlik va ekspluatatsiyadan, jumladan internetda himoya qilish, onlayn jinsiy ekspluatatsiya va kiberbullingning oldini olish, erta rivojlanish va inklyuziv ta’limga sarmoya kiritish, birlamchi tibbiy-sanitariya yordamini rivojlantirish, emlash va ruhiy salomatlikni muhofaza qilish, bolalar onkologik kasalliklarida diagnostika, davolash va palliativ yordamga adolatli kirish, bolalarni ota-onalardan asossiz ajratishni qisqartirish, shuningdek yoshlarning, jumladan nogiron yoshlarning «yashil» va raqamli ko‘nikmalarini rivojlantirish. Moliyalashtirish bo‘limida ishtirokchilar siyosiy majburiyatlar moliyaviy majburiyatlar bilan mustahkamlanishi kerakligini tan olgan holda, bolalarga davlat sarmoyalarini ustuvor qilish va ijtimoiy himoya, erta rivojlanish, sog‘liqni saqlash, ta’lim hamda bolalarni himoya qilish xarajatlarini asta-sekin oshirish, byudjetlar cheklanganda ham asosiy xizmatlarni saqlab qolish va’dasini berishadi. Byudjetlar shaffofligi va xarajatlarni jins, yosh hamda nogironlik bo‘yicha ajratib kuzatish zarurligi qayd etilgan. Xalqaro moliya institutlari, donorlar, xayriya tashkilotlari va xususiy sektor daromadi past va o‘rta darajali mamlakatlar hamda qarama-qarshiliklar, iqlim o‘zgarishi va tabiiy ofatlardan jabr ko‘rgan mamlakatlarga, ayniqsa, moliyalashtirishni oshirishga chaqiriladi. Hamkorlik bo‘limida ma’lumotlar va yechimlar almashinuvi, jumladan «Janub — Janub» formati hamda transchegaraviy vaziyatlarda oila a’zolarini izlash va oilalarni qayta birlashtirish bo‘yicha o‘zaro hamkorlik nazarda tutilgan. Bolalar va o‘smirlar huquq egasi va o‘zgarishlarning mustaqil ishtirokchisi sifatida e’tirof etilgan; ularning qarorlar qabul qilishdagi, jumladan deklaratsiyani amalga oshirishdagi ishtirokini institutsional jihatdan mustahkamlash taklif etilgan.
Ishtirokchilar nutqlari
Shaxnoza Mirziyoyeva har bir bola xavfsiz muhitda sog‘lom va baxtli o‘sishi, ta’lim olishi va maqsadlariga erishishi kerakligini, bolalarga kiritilgan sarmoyalarni kelajakka sarmoya deb atadi. «Bolalar g‘amxo‘rlik va e’tiborni ertaga emas, bugun his qilishi kerak. Biz birgalikda bolalar ijtimoiy himoyasi tizimini mustahkamlaymiz, ularni har qanday zo‘ravonlik shaklidan himoya qilamiz, sifatli ta’lim imkoniyatini yaratamiz, barcha bolalar uchun tibbiy xizmatlarning mavjudligini ta’minlaymiz va bolalar onkologik kasalliklariga qarshi birgalikda kurashamiz. Bolalar bizdan va’dalarni emas, amaliy ishlarni kutadi», — dedi u. UNICEFning Yevropa, Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika bo‘yicha mintaqaviy direktori Eduar Begbeder deklaratsiya profilaktikaga, integratsiyalashgan tizimlarga, malakali kadrlarga va barqaror moliyalashtirishga urg‘u berib, umumiy yo‘nalishni belgilashini ta’kidladi. U sammitning to‘rtta yakunini nomladi: bolalarni tug‘ilishdan maktab yoshining oxirigacha qo‘llab-quvvatlash, qamrov bilan bir qatorda xizmatlar sifatining ahamiyati, idoralararo va byudjetlararo o‘zaro hamkorlik, moliyalashtirishning ustuvorliklar va hamkorlikka bog‘liqligi. Jahon bankining Markaziy Osiyo mamlakatlari bo‘yicha direktori Naji Benhassin resurslar cheklanganligi tufayli hukumatlar xarajat yo‘nalishlarini tanlashga majbur bo‘lishini va bunday sharoitlarda bolalar farovonligiga sarmoyalar ustuvor ekanligini, hayotning ilk yillarida qo‘ldan boy berilgan imkoniyatlarni keyinchalik to‘liq qoplab bo‘lmasligini qayd etdi. U, shuningdek, Samarqand va O‘zbekistonni bunday deklaratsiya uchun munosib joy deb atab, buyuk olimlar — al-Xorazmiy, Ibn Sino va Imom Buxoriyni tilga oldi hamda Imom Buxoriy maqbarasiga tashrifi va onasi qo‘llab-quvvatlab, Madinada o‘qishga olib borgan iqtidorli bola haqidagi hikoyani so‘zladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, O‘zbekistonning oliy ta’limga kiritgan sarmoyalari tufayli iqtidorli yoshlar bilim izlab uzoq mamlakatlarga ketishga majbur emas.
Tanqid: va’dalar va bajarilish o‘rtasidagi farq
Ma’ruzachilar asosiy muammo sifatida va’dalar va ularning amaldagi bajarilishi o‘rtasidagi farqni nomladilar. O‘zbekistondagi VOQ vakili Ashina Xalakdina asosiy qiyinchilik yangi majburiyatlar ishlab chiqish emas, balki ilgari qabul qilinganlarni bajarish ekanligini ta’kidladi. Bosh kotibning bolalarga nisbatan zo‘ravonlik masalalari bo‘yicha maxsus vakili Najat Maalla M’jid misollar keltirdi: mamlakatlar zo‘ravonlik, bolalar nikohlari va boshqa mavzularda alohida rejalar ishlab chiqmoqda, xolos, milliy rivojlanish dasturlarida esa bolalarni himoya qilish va ularning farovonligi bo‘yicha yagona reja bo‘lishi kerak. U ko‘plab pilot loyihalar o‘rniga uzluksiz xizmatlar zanjirini himoya qildi, bolalarni onlayn tahdidlardan himoya qilish va qarorlar qabul qilishdagi ishtirokiga e’tibor qaratishga chaqirdi — bolalarni tadbirlarda «ko‘rsatish» emas, ularni tinglash kerak. «Byudjetni oshirish — atigi bir jihat, ammo xarajatlarni kuzatib borish va ular haqiqatan odamlar hayotiga ta’sir qilishiga ishonch hosil qilish juda muhim. Oilalardan, vasiylardan va eng zaif bolalardan xizmatlarni qanday baholashlarini va ularni qanday yaxshilash mumkinligini so‘rash kerak. Va nihoyat, kam ta’minga ega bo‘lmagan yana bir masala — hisobdorlik. Har bir o‘z zimmasiga majburiyat olgan shaxs uni bajara olishiga ishonch hosil qilishimiz kerak», — dedi u.
Yakunlar va keyingi rejalalar
Sammitning ikki kunida ijtimoiy himoya bo‘yicha uch panel sessiyasi, bolalar onkologiyasi va gematologiyasi bo‘yicha alohida sessiyalar, shuningdek J-PAL, Jahon banki va UNICEF tadqiqotlari muhokamasi bo‘lib o‘tdi. Milliy ijtimoiy himoya agentligi direktori Mansurbek Olloyorov sammit doirasida boshqa mamlakatlar bilan yo‘l xaritalari va memorandumlar, jumladan, bir qator hujjatlar imzolanganini va O‘zbekiston grant mablag‘lari hisobiga bir qator loyihalar bo‘yicha ishni boshlashga tayyorlanayotganini ma’lum qildi. O‘zbekistondagi UNICEF vakili Redjina Kastilyo xorijiy delegatsiyalar «Inson» markaziga tashrif buyurganini, ko‘plab ishtirokchilar o‘zbekistonlik tajribaga qiziqish bildirib, o‘z tajribalari bilan o‘rtoqishganini aytdi. Keyingi maydon — Manila: noyabr oyida u yerda bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka barham berish bo‘yicha ikkinchi Global vazirlar konferensiyasi bo‘lib o‘tadi; birinchisi ikki yil oldin Bogotada (Kolumbiya) o‘tkazilgan edi. Begbeder va Maalla M’jid Samarqand deklaratsiyasi ushbu konferensiya uchun asos va «ko‘prik» bo‘lishiga umid bildirishdi. 2027-yilda O‘zbekiston onalar va bolalar salomatligini muhofaza qilish bo‘yicha yuqori darajadagi konferensiya o‘tkazishni rejalashtirmoqda.
Marosimning yopilishi
Yopilish marosimini «Oskar» mukofoti sohibi aktyor Adrien Brodi yakunladi. U Nyu-Yorkning ishchilar mahallasida o‘qituvchi va fotograf-rassom oilasida o‘sganini va san’atga bo‘lgan qiziqishini qo‘llab-quvvatlagani uchun ota-onasiga minnatdor ekanini aytib o‘tdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu tajriba ma’naviy javobgarlik yuklaydi va
Boshqalar farzandlariga mehr va Brodining sovg‘asi
Boshqalarning farzandlariga: e’tibor, e’tirof, tinglay bilish va sabr-toqat bolalarga o‘ziga ishonch va umid bag‘ishlaydi — «bunday umidsiz na farovonlik bo‘ladi, na birlik». Brodi Shahnoza Mirziyoyevaga sichqoncha tasvirlangan mualliflik rasmini sovg‘a qildi — bu obraz, uning so‘zlariga ko‘ra, e’tibor va mehrdan mahrum qolgan odamlar haqida gapirish uchun xizmat qiladi; u bu obrazni ko‘chada yashovchilar, nogironligi bor odamlar va yordamga muhtoj bolalar bilan bog‘laydi.
