Asosiy ma’lumotlar

  • Rafiq Nishonov 1988-yil yanvaridan O‘zbekistonga rahbarlik qildi, «Paxta ishi» bo‘yicha tergovchilarni qo‘llab-quvvatladi va «sharofrashidovchilik» atamasini kiritdi
  • 1989-yil iyunidagi Farg‘ona voqealari paytida u Moskvada qoldi, mojaroni «qulupnay tovoqi» bilan izohladi va buning uchun tanqid qilindi
  • SSSR qulagandan keyin O‘zbekistonga qaytmadi, Moskvada yashadi, 2023-yilda Shveytsariyada vafot etdi

O‘qituvchidan respublika rahbarigacha bo‘lgan yo‘l

Kun.uz portali O‘zbekiston rahbarlari haqidagi maqolalar turkumini davom ettirib, bu safar Rossiyada umrining so‘nggi 35 yilini o‘tkazgan Rafiq Nishonov haqida yozdi. U SSSR qulagandan keyin nima uchun vatanga qaytmagani haqida turli gap-so‘zlar yuritilgan edi. Nishonov 1926-yilda Bostanliq tumani markazi Gazalkentda tug‘ilgan. 1942-yildan kolxozda ishlagan, komsomolga a’zo bo‘lgan. 1945–1950-yillarda armiyada xizmat qildi, so‘ngra Toshkent komsomol tashkilotlarida ishladi. 1955-yilda Ichki ishlar vazirligi yong‘in xavfsizligi boshqarmasi siyosiy bo‘limiga rahbarlik qildi, 1959-yilda Toshkentning Oktabr tumaniga rahbar bo‘ldi, 1962-yilda shahar ijroiya qo‘mitasi raisi, 1963-yilda Toshkentga rahbar va O‘zbekiston kompartiyasi MK byurosi a’zosi bo‘ldi. 1970-yilda SSSR Tashqi ishlar vazirligiga o‘tdi, Shri-Lanka va Maldiv orollarida elchi bo‘lib ishladi (o‘sha paytda uning qo‘l ostida hozirgi Rossiya Tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrov ishlagan), 1978–1985-yillarda esa Iordaniyada elchi bo‘ldi.

Gorbachyov davrida tez yuksalish

Mixail Gorbachyov SSSR rahbariyatiga kelgach, Nishonov 1985-yil martida Toshkentga qaytib, respublika tashqi ishlar vaziri bo‘ldi. 1986-yilda O‘zbekiston Oliy Kengashi Prezidiumiga rahbarlik qildi, 1987-yilda SSSR Oliy Kengashi Prezidiumi raisining o‘rinbosari bo‘ldi. 1988-yil yanvarida Inamjon Usmonxo‘jayev iste’foga chiqqach, Nishonov respublikaga rahbarlik qildi. Nashr ma’lumotlariga ko‘ra, uning tez yuksalishiga Gorbachyov bilan do‘stona munosabatlari yordam bergan — orqasidan uni «Gorbachyovning Rafig‘i» deb atashgan. Mashhur o‘zbek siyosatchisi Nuritdin Muhitdinov memuarlarda Nishonov Gorbachyovga juda sodiq bo‘lganini va Markaz manfaatlarini O‘zbekiston manfaatlaridan ustun qo‘yganini qayd etgan.

Farg‘ona voqealari va «qulupnay tovoqi»

1989-yil 3–12-iyun kunlari Farg‘ona viloyatida qonli voqealar yuz berdi: nashr versiyasiga ko‘ra, turk-mesxetinlar oldindan qo‘zg‘atilgan harakatlar natijasida o‘zbeklarning hujumiga uchragan. Voqealar paytida Nishonov va respublikaning boshqa rahbarlari Moskvada xalq deputatlari qurultoyida edilar. U darhol qaytish o‘rniga O‘zbekistonga faqat Vazirlar Mahkamasi raisi G‘ayrat Qodirov va Farg‘ona viloyati rahbari Shavkat Yo‘ldoshevni yubordi. Gorbachyov undan vaziyat haqida so‘raganda, Nishonov o‘z xotiralariga ko‘ra, mojaro bozordagi janjaldan kelib chiqqanini, mesxetin-xaridor o‘zbek sotuvchi bilan qo‘pol muomalada bo‘lib, qulupnay tovoqini ag‘darib yuborganini aytdi. 2020-yilda O‘zA ga bergan intervyusida u 3-iyun kuni kechqurun hayotidagi eng qo‘rqinchli qo‘ng‘iroqlardan birini olganini va ishonchli ma’lumotlarga ega bo‘lmaganini, qulupnay haqidagi so‘zlari uchun esa keyinchalik qattiq tanqid qilinganini aytgan edi. U respublikaga faqat ikki kundan keyin SSSR ichki ishlar vaziri bilan qaytdi, biroq Muhitdinov bahosiga ko‘ra, zaiflik va qat’iyatsizlik ko‘rsatdi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 100 dan ortiq odam halok bo‘ldi, mingdan ortig‘i yaralandi. Ko‘pchilik tahlilchilar va zamondoshlar qat’iy harakatlar qilinganda fojiani to‘xtatish mumkin bo‘lganiga ishonadi. Nashr shuni ham qayd etadiki, mojaro faqat Farg‘ona viloyatida sodir bo‘lgan — boshqa hududlarda turk-mesxetinlar tinch yashagan va Moskva ulardan faqat bir qismini Farg‘onadan olib chiqqan; bugungi kunda O‘zbekistonning turli viloyatlarida 50 mingdan ortiq turk-mesxetin yashaydi.

«Paxta ishi» va Rashidovga tanqid

Nishonov rahbarligi davrida respublikada Gdlyan va Ivanov tergovchilari olib borgan «Paxta ishi» bo‘yicha ta’qiblar davom etdi. Moskva avval Usmonxo‘jayevni lavozimidan chetlatdi, 1988-yil oktabrda esa qo‘lga oldi. Nishonov, garchi g‘oyaviylik boshlangan bo‘lsa-da, tergovchilarni chaqirib olishni talab qilmadi, aksincha ularni qo‘llab-quvvatladi: yig‘ilishlardan birida ta’qiblarni qo‘llab chiqish qilib, «sharofrashidovchilik» atamasini ishlatdi. Bu uning O‘zbekistondagi faollar orasidagi obro‘si pasayishiga olib keldi. 2020-yilda O‘zA ga bergan intervyusida u bu atamani boshqaruvning avtoritar uslubini tasvirlash uchun ishlatganini va uning keng tarqalishini kutmaganini tushuntirgan edi. Nishonov 30 yildan keyin ham qarashlarini o‘zgartirmadi va o‘zbek amaldorlarini poraxo‘rlikda aybladi: uning so‘zlariga ko‘ra, paxtakorlarga to‘lanmagan pulklar respublikada va Moskvada pora sifatida ishlatilgan, ular hisobiga «Volga» avtomobillari, saroylar va zargarlik buyumlari sotib olingan. U, shuningdek, tergov guruhi tekshiruv komissiyasiga rahbarlik qilgan Veniamin Yarinning ayblanuvchilardan olib qo‘yilgani aytilgan 100 million so‘m va qimmatbaho buyumlar haqidagi so‘zlarini keltirgan. Nashr ayni paytda o‘zbek xalqi Gdlyan va Ivanovning o‘zlari bu pullarni qanday qilib qo‘lga kiritgani yaxshi ma’lum ekanini yozadi: go‘yo ular qo‘lga olinganlarning qarindoshlariga pul evaziga ozodlik va’da qilib, keyin olingan mablag‘larni o‘zlari ushlanganlarga qarshi dalil sifatida ishlatgan.

Moskvaga ketish va so‘nggi yillar

«Paxta ishi» bo‘yicha pozitsiyasi va Farg‘ona fojiasi chog‘idagi qat’iyatsizligi tufayli Nishonovning O‘zbekistondagi obro‘si pasib bordi. Bu sharoitda Gorbachyov uni Moskvaga chaqirib, SSSR Oliy Kengashi Millatlar Kengashiga rais qilib tayinladi. 1991-yil avgustida SSSR qulagach, bu organ tugatildi, Nishonov nafaqaga chiqdi, biroq Toshkentga qaytmadi va Moskvada qoldi. Islom Karimov hukmronligi yillarida u sovet tuzumi va «Paxta ishi» davrining ramzi sifatida qaralgan va unga siyosiy jihatdan sovuq munosabatda bo‘lingan — ehtimol, shu sababli u qaytmagan. Moskva yillarida Nishonov Putindan bir necha marta mukofotlar olgan. Umrining so‘nggi yillarini Shveytsariyada o‘tkazdi va 2023-yilda shu yerda vafot etdi. Materialni G‘ayrat Yo‘ldoshev tayyorlagan.