Asosiy ma’lumotlar
- 2026-yil yozidagi issiqlik tufayli ortiqcha o‘limlar bahosi — 30 davlatning 854 shahrida 50 391; bu 26 yil ichidagi eng yuqori ko‘rsatkich (2022-yilda — qariyb 29 ming, 2003-yilda euronews ma’lumotlariga ko‘ra 28 ming, The National ma’lumotlariga ko‘ra qariyb 18 ming).
- O‘limlarning 65% (qariyb 32 ming) antropogen iqlim o‘zgarishi hisobiga yozilgan; vafot etganlarning taxminan yarmi — 85 yosh va undan kattalar.
- Eng yuqori ko‘rsatkichlar: Italiya — 13 303, Fransiya — 7 268, Ispaniya — 6 824, Germaniya — 6 340, Buyuk Britaniya — 4 354.
Yozgi issiqlik tufayli rekord o‘lim
London Imperial kolleji va London gigiyena va tropik tibbiyot maktabi (LSHTM) olimlarining baholashicha, 2026-yilning yozgi kuzatuvlar davrida Yevropada eng issiq va eng o‘limli yoz bo‘ldi. 1-iyundan 31-avgustgacha YI davlatlari, Buyuk Britaniya, Norvegiya va Shveytsariya shaharlarida issiqlik bilan bog‘liq ortiqcha o‘limlarning model bahosi 50 391 holatni tashkil etdi. Bu shaharlarga tadqiq qilingan 30 davlat aholisining qariyb 40% to‘g‘ri keladi; qishloq hududlari hisobga olinmagani uchun o‘limlarning haqiqiy soni yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Natijalar Nature Health jurnalidagi ikkita hakamlik maqolada e’lon qilindi.
O‘tgan yillar bilan solishtirish
2026-yilgi baholash oldingi rekordlardan sezilarli darajada yuqori. euronews ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilning yozida model qamrab olgan hududda qariyb 29 ming ortiqcha o‘lim bo‘lgan, 2003-yilda — 28 ming; Zamon.uz xuddi shu raqamlarni keltiradi va 2026-yilgi ko‘rsatkich oldingi rekordlardan 71% yuqori ekanini qo‘shadi. Biroq The National 2003-yil uchun qariyb 18 ming ortiqcha o‘limni ko‘rsatadi. Tadqiqot ma’lumotlariga ko‘ra, 2000–2025-yillarda Yevropada issiqlik bilan bog‘liq sabablardan qariyb 430 ming kishi vafot etgan.
Iyun oxiridagi issiqlik to‘lqini
Baholangan o‘limlarning deyarli uchdan bir qismi 17-iyundan 1-iyulgacha bo‘lgan davrga to‘g‘ri keldi, o‘shanda Yevropa bo‘ylab o‘rtacha harorat 1991–2020-yillar normasidan 5°C dan ortiq yuqori edi (euronews 5,3°C qiymatini nomlaydi). Umuman olganda, yozda G‘arbiy Yevropada harorat o‘rtacha normadan 2,9°C yuqori bo‘ldi, ayrim kunlarda ortib ketish 12°C ga yetdi.
Geografiya va zaif guruhlar
Baholangan ortiqcha o‘limlarning eng ko‘p soni Italiyada qayd etildi — 13 303, undan keyin Fransiya (7 268), Ispaniya (6 824), Germaniya (6 340) va Buyuk Britaniya (4 354) keladi. Janubiy Yevropada o‘lim darajasi Shimoliygag qaraganda sezilarli yuqori bo‘ldi, bu avvalo yuqoriroq harorat bilan, shuningdek, havoning ifloslanishi, yashil infratuzilmaning yetishmasligi, tibbiy xizmat va ogohlantirish tizimlarining mavjudligi kabi omillar bilan bog‘liq, dedi ish muallifi Grantham institutidan doktor Garifallos Konstantinudis. Vafot etganlarning taxminan yarmi — 85 yosh va undan kattalar; 65 yoshdan kichiklar orasida qariyb 6 ming o‘lim baholangan, jumladan qariyb 800 tasi 20–44 yoshdagilar.
Iqlim o‘zgarishi roli va metodologiya
Tadqiqotchilar baholashicha, issiqlik tufayli ortiqcha o‘limlarning 65% — qariyb 32 ming — antropogen iqlim o‘zgarishi, avvalo qazilma yoqilg‘ini yoqish bilan bog‘liq; asr boshida uning hissasi qariyb 40% deb baholangan. Usul harorat bo‘yicha kuzatuv ma’lumotlariga va issiqlik hamda o‘lim o‘rtasidagi tarixiy bog‘liqlikka, geografik va ijtimoiy-iqtisodiy omillar hamda tibbiyot mavjudligini hisobga olgan holda asoslangan. 2000–2025-yillardagi yoz davrlari bilan solishtirish natijalari milliy sog‘liqni saqlash organlarining rasmiy statistikasi bilan umuman mos keladigan ko‘rsatkichlarni berdi; ko‘plab davlatlar 2026-yil yoziga oid yakuniy ma’lumotlarni hali e’lon qilmagan. «Issiqlik tufayli o‘limning haqiqiy yuki to‘g‘ridan-to‘g‘ri qayd etilmaydi», — dedi muallif doktor Malkolm Mistry, issiqlikni «sukutli qotil» deb atadi.
Mualliflarning reaksiyasi va xulosalari
Tadqiqot muallifi doktor Kler Barns (The National materialida — Klér Barns) zaif guruhlarni «nuqtali himoya chora-tadbirlari» bilan ta’minlashni va qazilma yoqilg‘idan voz kechishni tezlashtirishga chaqirdi. LSHTMdan doktor Pyer Masselot shaharlarni moslashtirish zaruratini ta’kidladi: ko‘proq yashil zonalar, kamroq ifloslanish, qulay tibbiy yordam. Mualliflar Shimoliy va G‘arbiy Yevropa davlatlariga janub tajribasini o‘zlashtirishni tavsiya qiladi: iqlim boshpanalari, binolarni modernizatsiya qilish (tashqi jalyuzilar, ekranlar) va xulq-atvor choralari. Imperial College Healthcare intensiv terapiya maslahatchisi professor Endryu Xartl Buyuk Britaniya kasaxonalariga bu yozdagi yuk «juda og‘ir qishki virusli infeksiyalar mavsumi» bilan solishtirgandek bo‘lganini, kasaxona binolari va jihozlari esa issiqlikka moslashtirilmaganini ma’lum qildi. The National shuningdek, tadqiqot nashrining Buyuk Britaniya hukumatining Shimoliy dengizdagi bahsli Jackdaw gaz konini tasdiqlashi bilan bir vaqtga to‘g‘ri kelganini qayd etadi; bosh vazir Endi Byornam bu qadam iste’molchilarni energiya narxlarining o‘sishidan himoya qilish uchun zarur deb bildi.
