Asosiy ma’lumotlar
- Ommaviy baholash obyektlarni turlar bo‘yicha guruhlaydi va yagona etalon narxga keltiradi, individual yondashuv yo‘q.
- Ekspertlar ogohlantiradi: agar baholash bozor qiymatidan past bo‘lsa, kompensatsiya uy-joyning to‘liq qiymatini qoplamaydi.
- Agar haqiqiy qiymat o‘rtacha ko‘rsatkichdan past bo‘lsa, pasaytirilgan baholash davlat manfaatlariga ham zarar yetkazishi mumkinligi qayd etilgan.
Ommaviy baholash bo‘yicha ekspertlarning xavotirlari
O‘zbekiston Baholovchilar jamiyati raisi Zebuniso Esonova va ekspert-baholovchi Shuhrat Abduvohobov Kun.uz ga bergan intervyusida jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yiladigan mulk uchun kompensatsiyalarni aniqlashda uy-joylarni ommaviy baholash natijalaridan foydalanilayotganidan xavotir bildirdi. Ularning fikricha, ommaviy baholash jarayonida aniqlanadigan «bozorga yaqin qiymat» aniq ko‘chmas mulk obyektining bozor qiymatini almashtira olmaydi. Agar soliqlarni hisoblashda ataylab pasaytirilgan qiymat ishlatilsa, uni kompensatsiya uchun asos sifatida qo‘llash mulk egasining manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin.
Individual yondashuvning yo‘qligi
Shuhrat Abduvohobov ommaviy baholashda ko‘chmas mulk obyektlari turlar bo‘yicha guruhlanishi va to‘plangan ma’lumotlar yagona etalon narxga keltirilishi, so‘ngra bu narx obyekt maydoniga ko‘paytirilishini tushuntirdi. Bunday usulni kompensatsiyani hisoblash uchun qo‘llash mumkin emas, chunki unda individual yondashuv yo‘q: kompensatsiya aniq bir obyekt uchun to‘lanadi, uning haqiqiy qiymati o‘rtacha ko‘rsatkichdan past ham, yuqori ham bo‘lishi mumkin. Agar u yuqori bo‘lsa — mulk egasining manfaatlariga zarar yetadi, agar past bo‘lsa — davlat ham zarar ko‘rishi mumkin.
Kompensatsiyaning pasaytirilishi xavfi
Ekspert ommaviy baholash natijalari bozor qiymatidan past bo‘lib qoladigan holatga alohida to‘xtaldi. Uning so‘zlariga ko‘ra, agar markaz xodimlari baholash «bozor qiymatidan sezilarli darajada past» deb tan olsa, bunday baholash asosida kompensatsiya hisoblanganda mulk egasi bozor narxini emas, kichikroq summani oladi, bu esa uning manfaatlariga zarar yetkazadi. Abduvohobov ayrim fuqarolar, xususan alohida turar-joy uylari va hovli-joy egalari baholash natijalari haqiqiy bozor qiymatidan sezilarli darajada past ekanligini aytayotganini qayd etdi. Kelajakda yer davlat yoki jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yilsa, ommaviy baholash natijalarini kompensatsiyani hisoblashda qo‘llash egalarning manfaatlariga zarar yetkazadi, deb hisoblaydi ekspert.
