Asosiy ma’lumotlar

  • 1,5 °C dan o‘tish muqarrar deb e’tirof etildi; joriy siyosat 2,8 °C ga, majburiyatlar bajarilishi 2,6 °C ga, netto-nol maqsadlari bilan 2,1 °C ga olib keladi.
  • 2100-yilga qadar 1,5 °C ga qaytish uchun emissiyalarni 2030-yilga 18%, 2035-yilga 45% va 2040-yilga 69% ga qisqartirish, shuningdek yuzlab gigatonna CO2 ni olib tashlash zarur.
  • AQSh emissiyalari 2025-yilda CO2 ekvivalentida 133 megatonnaga o‘sgan — boshqa har qanday davlatdan ko‘proq; Xitoy va Indoneziyada ham o‘sish, Hindiston, Rossiya va YBda pasayish kuzatilgan.

1,5 °C dan o‘tish muqarrar deb e’tirof etildi

BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) yillik Emissions Gap Report 2026 hisobotini e’lon qildi, unga ko‘ra yoqilg‘i emissiyalarini qisqartirish bo‘yicha o‘n yilliklar davomidagi yetarli bo‘lmagan chora-tadbirlar tufayli 1,5 °C isish maqsadli chegarasidan o‘tish «muqarrar» bo‘lgan. Hisobotda ta’kidlanishicha, 1,5 °C doirasida qolish imkoniyati «qo‘ldan boy berilgan». Dunyo allaqachon sanoatgacha davrga nisbatan taxminan 1,4 °C ga isigan, 1,5 °C belgisidan o‘tish yaqin yillarda kutilmoqda. BMT Bosh kotibi António Guterres shunday dedi: «Dunyo endi 1,5 daraja chegarasidan o‘tishdan qochib qololmaydi va uning oqibatlari allaqachon halokatli bo‘lmoqda», «o‘limga olib boruvchi suv toshqinlari, qurituvchi issiqliklar, boshqarib bo‘lmaydigan o‘rmon yong‘inlari, inson qurbonlari, zarba olgan iqtisodiyotlar, o‘sib borayotgan tengsizlik»ni sanab o‘tdi. Shu bilan birga u ta’kidladi: «Chegaradan o‘tish — taslim bo‘lish emas. Biz uni hali ham imkon qadar kichik va qisqa qilishimiz — va asr oxirigacha haroratni 1,5 darajadan pastga qaytarishimiz mumkin».

Prognozlar: turli stsenariylar bo‘yicha 2,6–2,8 °C

Agar davlatlar joriy iqlim siyosatini davom ettirsa, asr oxiriga qadar isish sanoatgacha darajadan o‘rtacha 2,8 °C ga yetadi. Barcha yangi iqlim majburiyatlarining to‘liq bajarilishi bilan ham isish 2,6 °C ni tashkil etadi. UNEP ma’lumotlariga ko‘ra, netto-nol maqsadlarini milliy majburiyatlarga qo‘shish isishni faqat 2,1 °C bilan cheklardi. Ikkala asosiy stsenariy ham Parij kelishuvining maqsadlari — isishni sezilarli darajada 2 °C dan past ushlab turish — buzilishini anglatadi. 167 davlat global issiqxona gazlari emissiyalarining 83% ini qamrab oluvchi iqlim rejalarni taqdim etdi, biroq ularning majburiyatlari emissiyalarni 2030-yilga qadar atigi 5–8% va 2035-yilga qadar 11–15% ga qisqartiradi, xolos, 1,5 °C ga qaytish traektoriyasi uchun esa 2025-yil darajasiga nisbatan 2030, 2035 va 2040-yillarga mos ravishda 18%, 45% va 69% qisqartirish talab etiladi.

Minimal o‘tish stsenariysi

UNEP 2100-yilga qadar isishni 1,5 °C ga qaytarishning 50 foizli ehtimolli stsenariysini tasvirlaydi: cho‘qqi asr o‘rtasiga (taxminan 2050-yilga) to‘g‘ri keladigan 1,7–1,8 °C bilan cheklanishi va undan keyin atmosferadan CO2 ni keng ko‘lamda olib tashlash talab etilishi kerak. Hisobotning turli ma’lumotlariga ko‘ra, karbonat angidridning 320 gigatonnasi (Anadolu versiyasi bo‘yicha) yoki 330 milliard metrik tonnasi (Deutsche Welle versiyasi bo‘yicha) tuproqda olib tashlanishi va abadiy saqlanishi kerak; yaqinda o‘tkazilgan tadqiqotlar bunday texnologiyalarning amalga oshirilishi va qiymatiga shubha bildirmoqda. Bu stsenariyda 2035-yilga qadar ko‘mir asosidagi elektr energiyasi ishlab chiqarishni 2025-yil darajasiga nisbatan kamida 75% ga qisqartirish va 2040-yilga qadar amalda butunlay voz kechish, shuningdek metan emissiyalarini 2035-yilga qadar kamida 25% va 2040-yilga qadar 40% ga kamaytirish kerak. AFP stsenariy 2035-yilgacha emissiyalarni yiliga 6% ga darhol qisqartirishni nazarda tutishini, bu esa joriy prognozlardan juda uzoq ekanligini qayd etadi. UNEP ogohlantiradi: har bir besh yillik kechikish cho‘qqi isishiga taxminan 0,1 °C qo‘shadi, shoshilinch chora-tadbirlarsiz esa cho‘qqini 1,7–1,8 °C dan past ushlab turish «tezda imkonsiz bo‘lib qoladi».

Emissiyalarning o‘sishi va AQSh roli

2025-yilda global issiqxona gazlari emissiyalari taxminan 2024-yilgi rekord darajada qoldi — yillar orasidagi farq burilish haqida gapirish uchun juda kichik. Ko‘mir, neft va gaz yoqishdan chiqadigan emissiyalar biroz o‘sgan. Oltita yirik emitter orasida 2025-yil uchun dastlabki ma’lumotlar AQSh, Indoneziya va Xitoyda o‘sish, Hindiston, Rossiya va YBda pasayishni ko‘rsatmoqda. AQShdagi o‘sish — CO2 ekvivalentida 133 megatonna — elektr energiyasiga bo‘lgan talab o‘sishi (shu jumladan sun’iy intellekt ma’lumot markazlarining kengayishi bilan bog‘liq) va ko‘mir energiyasiga qaytish tufayli «boshqa har qanday davlat ko‘rsatkichlaridan sezilarli darajada oshib ketdi». Ikkinchi eng katta o‘sish 9–20-noyabr kunlari Antaliyada COP31 sammitini o‘tkazayotgan Turkiyada qayd etildi. Hisobot mualliflaridan biri Anne Olhoff prognoz o‘tgan yilgidan yomonroq bo‘lishining sababi AQShning Parij kelishuvidan rasman chiqishi va tarixiy emissiyalarni yuqori tomonga qayta ko‘rib chiqish ekanligini tushuntirdi. Prezident Donald Trump iqlim o‘zgarishini firibgarlik deb atagan, toza energetikani qo‘llab-quvvatlash siyosatini qisqartirgan va qazib olinadigan yoqilg‘i ishlab chiqarishini oshirgan. UNEP ijrochi direktori Inger Andersen hech bir davlat, AQSh ham shu jumladan, oqibatlardan himoyalanmaganini aytdi. G20 davlatlariga global emissiyalarning taxminan uch choragi to‘g‘ri keladi.

Chegaradan o‘tish xavflari va oqibatlar misollari

Olimlar hatto vaqtincha 1,5 °C dan o‘tish ham qaytarilmas «burilish nuqtalari» xavfini oshiradi deb ogohlantirmoqda: marjon riflarining halokati, muz qalqonlarining uzoq muddatli chekinishi, Amazoniyaning savannaga aylanishi, abadiy muzning erishi. Bu o‘zgarishlar qo‘shimcha emissiyalar va isishning tezlashishi bilan zanjirli reaksiyani ishga tushirishi mumkin. Faqat shu yozda Yevropada issiqlik bilan bog‘liq 32 mingdan ortiq o‘lim qayd etilgan, shuningdek, iqlim o‘zgarishi, Deutsche Welle ta’kidlaganidek, zamin tayyorlagan muzlik qulashi ortidan Nepal va Tibetdagi suv toshqinlarida taxminan 1500 kishi halok bo‘lgan. Shu bilan birga, 1,5 °C sehrli raqam emasligi ta’kidlanadi: har bir daraja ulushi xavflarni oshiradi.

Iqlim siyosati samarali, biroq temp yetarli emas

200 dan ortiq tadqiqotga tayanadigan hisobot iqlim chora-tadbirlari samarali ekanligini ko‘rsatadi: Xitoydagi karbonat narxlash sxemalari emissiyalarni taxminan 11% ga, YB kvota savdo tizimi esa qarshi fakt stsenariysiga nisbatan 8% ga qisqartirgan. Dunyoda qayta tiklanadigan energetika quvvatlari prognozlardan uch baravar tez o‘sib bormoqda, quyosh energetikasi esa yetti baravar tez; 2024-yilda qayta tiklanadigan energiya manbalari loyihalarining 90% dan ortig‘i qazib olinadigan muqobillardan arzon bo‘lgan. Ko‘mir iste’moli ehtimol cho‘qqiga yetib, o‘n yillik oxirigacha pasayishni boshlaydi. «Asosiy xulosa oddiy — hukumatlar qazib olinadigan yoqilg‘i iste’molini qisqartiruvchi siyosatga imkon qadar tez kirishishi kerak», — dedi Climate Analytics rahbari Bill Hare. Power Shift Africa direktori Mohamed Adou vaziyatni «siyosiy yetakchilikning tarixiy muvaffaqiyatsizligi» deb atadi: «Oqibatlar faqat isish darajalari bilan emas, yo‘qotilgan hayotlar bilan o‘lchanadi». Bir qator zaif rivojlanayotgan davlatlar yirik emitterlarni Parij kelishuvi maqsadlaridan voz kechishda ayblamoqda; noyabr oyidagi COP31 da 1,5 °C maqsadi atrofida keskin munozara kutilmoqda. Andersen davlatlarni «tez, chuqur va barqaror» emissiya qisqartirishlari uchun shoshilinch chora-tadbirlar ko‘rishga chaqirdi.