Asosiy ma’lumotlar
- Makkah qo‘shma mudofaa bitimini (2026-yil 7-avgustda imzolangan) tasdiqlash to‘g‘risidagi qonun loyihasi spiker Numan Kurtulmush imzosi bilan Turkiya parlamentiga kiritildi.
- Bitim faqat mudofaa xarakteriga ega, hech qanday davlatga qarshi yo‘naltirilmagan va Turkiyaning NATO oldidagi majburiyatlarini bekor qilmaydi.
- Jamoaviy mudofaa avtomatik ishga tushmaydi — javob tomonlar o‘rtasidagi maslahatlardan so‘ng o‘zaro kelishuv bilan qabul qilinadigan qarorlarga bog‘liq.
Qonun loyihasi parlamentga kiritildi
Chorshanba kuni Turkiya parlamentiga Turkiya, Pokiston va Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi qo‘shma mudofaa bitimini tasdiqlashni nazarda tutuvchi uch moddali qonun loyihasi kiritildi. Hujjat parlament spikeri Numan Kurtulmush imzosi bilan kiritilgan bo‘lib, u 2026-yil 7-avgustda Makkah shahrida uch davlat tomonidan imzolangan qo‘shma mudofaa bo‘yicha Makkah bitimiga tegishli.
Bitimning maqsadlari
Qonun loyihasining izoh xatiga ko‘ra, bitim mintaqa davlatlari o‘rtasida o‘zaro ishonch asosidagi strategik muloqot va hamkorlikni mustahkamlashga yo‘naltirilgan. U Yaqin Sharqda va undan tashqarida hamkorlik va jamoaviy javob berishga asoslangan xavfsizlik tuzilmasini yaratish hamda xavfsizlik muammolariga mintaqaviy yechimlar ishlab chiqishga ko‘maklashish uchun mo‘ljallangan. Izoh xatida tajovuzni javob berish orqali to‘xtatish va barqaror mintaqaviy barqarorlikni o‘rnatish o‘rta va uzoq muddatli istiqbolda ijobiy ijtimoiy-iqtisodiy samaralar berishi qayd etilgan.
Tomonlarning majburiyatlari
Bitim doirasida uch davlat bir-birining mustaqilligi, hududiy yaxlitligi va suverenitetini himoya qilish uchun hamkorlik qilishni, shuningdek, BMT Nizomiga muvofiq o‘zini-o‘zi mudofaa qilish huquqini amalga oshirishda o‘zaro yordam ko‘rsatishni majburiyat qilib oladi. Bunday chora-tadbirlar har bir davlatning konstitutsiyaviy majburiyatlari, milliy qonunchiligi va vakolatli organlar qarorlariga bo‘ysunadi. Izoh xati jamoaviy mudofaa haqidagi qoida avtomatik ravishda faollashmasligini aniqlashtiradi: har qanday javob tomonlar o‘rtasidagi maslahatlardan so‘ng o‘zaro kelishuv bilan qabul qilinadigan qarorlarga bog‘liq bo‘ladi.
Harbiy va mudofaa-sanoat hamkorligi
Bitim uch davlat ularning xavfsizligiga ta’sir qiladi deb birgalikda baholaydigan tahdidlar va hujumlarga, jumladan, terrorizmga qarshi jamoaviy javob berishni mustahkamlashga yo‘naltirilgan. U, shuningdek, tomonlarning qurolli kuchlari o‘rtasida o‘zaro moslik, hamkorlik va muvofiqlashtirishni yaxshilash hamda mudofaa sanoati sohasidagi hamkorlikni chuqurlashtirishni nazarda tutadi.
NATO munosabati va boshqa davlatlar uchun ochiqligi
Izoh xatida bitim faqat mudofaa xarakteriga ega ekanligi va hech qanday davlatga qarshi yo‘naltirilmaganligi ta’kidlangan. U mintaqaviy mansublik, hamkorlikka asoslangan xavfsizlik va inklyuzivlikka asoslanadi hamda xalqaro huquq, hududiy yaxlitlik, suveren tenglik va ichki ishlarga aralashmaslikni hurmat qilgan holda tinchlik, barqarorlik va xavfsizlikka hissa qo‘shishga intilayotgan mintaqa davlatlari uchun ochiq. Bitim Turkiyaning mavjud ikki tomonlama va ko‘p tomonlama majburiyatlarini bekor qilmasligi yoki ularni almashtirmasligi, uning mintaqaviy xavfsizlik maqsadlari NATOning yevroatlantik xavfsizlik maqsadlari bilan mos kelishi qayd etilgan; Turkiyaning NATO doirasidagi huquq va majburiyatlari ta’sirga uchramaydi. Bitim Turkiyaning Pokiston va Saudiya Arabistoni bilan mudofaa va xavfsizlik sohasidagi ikki tomonlama munosabatlarini chuqurlashtirishi hamda inklyuziv mintaqaviy xavfsizlik mexanizmini qo‘llab-quvvatlashi kutilmoqda.
Keyingi protsedura
Qonun loyihasi asosiy qo‘mita deb belgilangan parlamentning tashqi ishlar qo‘mitasida ko‘rib chiqiladi. Qo‘mita tomonidan ma’qullanishi bilan u parlament Umumiy majlisining plenar yig‘ilishi kun tartibiga kiritiladi.
