Asosiy ma’lumotlar
- Sammit 100 dan ortiq davlat vakillarini birlashtirdi; ikki kunlik yakunlarda milliy oila va bolalarni qo‘llab-quvvatlash strategiyasi uchun asos bo‘luvchi Samarqand deklaratsiyasini qabul qilish rejalashtirilgan.
- UNICEF 2030-yilgacha bolalarga aloqador 48 ta IYB ko‘rsatkichini kuzatib boradi, ularning uchdan ikki qismi jadvaldan orqada qolgan.
- O‘zbekiston ijtimoiy islohotlar ma’lumotlarini taqdim etdi: bolalar qashshoqligi 21,5% dan 5,4% ga kamaydi, maktabgacha ta’lim qamrovi 27,7% dan 78% ga oshdi, so‘nggi yirik bolalar uyi yopildi.
Samarqanddagi sammit va Samarqand deklaratsiyasi
«Bolalar farovonligiga sarmoya» jahon sammiti 21-oktabr kuni Samarqandda ochildi va 100 dan ortiq davlat vakillarini birlashtirdi. Tashkilotchi sifatida O‘zbekiston BMT Bosh kotibining bolalarga nisbatan zo‘ravonlik masalalari bo‘yicha maxsus vakili, UNICEF, JSST va Jahon banki bilan hamkorlikda chiqdi. Ikki kunlik yakunlarda milliy oila va bolalarni qo‘llab-quvvatlash strategiyasi uchun yo‘l-yo‘riq bo‘lishi kerak bo‘lgan Samarqand deklaratsiyasini qabul qilish rejalashtirilgan, bu prezident Shavkat Mirziyoyevning murojaatida aytilgan, matnini matbuot kotibi Sherzod Asadov o‘qidi. Prezident muhokama uchun beshta yo‘nalish taklif etdi: erta yoshdan boshlab sarmoyalar, jumladan bolalar saratonini erta aniqlash va davolash; maktabgacha va maktab ta’limidagi farqni qisqartirish; internetni ham qamrab oluvchi xavfsiz muhit; ijtimoiy himoyani kengaytirish va maqsadli qilish; bolalar ishtiroki va qarorlar qabul qilishda ularning fikrini hisobga olish. U, shuningdek, barcha manfaatdor tomonlar hamkorligi uchun platforma yaratishni taklif qildi.
O‘zbekistondagi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash ma’lumotlari
Yig‘ilishda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimining rivojlanishi haqida ma’lumotlar keltirildi: maktablarda bolalar nogironligi bo‘lgan bolalarga yordam beradigan 5600 assistent faoliyat yuritadi; inklyuziya markazlari 2,5 yil davomida yarim milliondan ortiq davolash va rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar o‘tkazdi; kechayu kunduz ishlaydigan bolalar yordam chizig‘iga oyiga 7500 dan ortiq qo‘ng‘iroq keladi; og‘ir vaziyatdagi 277 bola boshpana va mutaxassislar yordamini oldi. Ikki yil davomida vasiy oilalar soni ikki barobar oshdi, ulardagi bolalar soni 1400 dan 11,8 mingtaga yetdi. Ijtimoiy xizmat turlari soni 26 dan 140 taga ko‘paydi, bolalar qashshoqligi darajasi 21,5% dan 5,4% ga kamaydi, maktabgacha ta’lim qamrovi 27,7% dan 78% ga oshdi. Mamlakatda «Inson» ijtimoiy xizmat markazlarining 208 tasi faoliyat yuritadi, taxminan 9000 ijtimoiy xodim oilalar ehtiyojlarini baholab, individual yordam rejalari tuzadi.
BMT chaqiriqlari: moliyalashtirish va IYB orqada qolganligi
BMT Bosh Assambleyasining 81-sessiyasi raisi Xalilur Rahmon to‘rtta ustuvorlikni ajratib ko‘rsatdi: bolalarni protseduralardan ustun qo‘yish, tizimlarni bola atrofida qurish, eng orqada qolganlarni qamrab olish va va’dalarni moliyalashtirish bilan mustahkamlash. Uning so‘zlariga ko‘ra, UNICEF 2030-yilgacha bolalarga aloqador Barqaror taraqqiyot maqsadlari ko‘rsatkichlarining 48 tasini kuzatib boradi va muddatga to‘rt yil qolgan bo‘lsa-da, ularning uchdan ikki qismi jadvaldan orqada qolgan. Har yili taxminan 400 ming bola va o‘smirga saraton tashxisi qo‘yiladi: yuqori daromadli mamlakatlarda bemorlarning 80% dan ortig‘i davolanadi, ko‘plab past va o‘rta daromadli mamlakatlarda esa 30% dan kam. Rahmon JSST maqsadi — 2030-yilga qadar dunyoda omon qolish darajasi kamida 60% bo‘lishiga intilishga chaqirdi. «Bitta deklaratsiya bolani emaydi. Bitta va’d o‘qituvchi mehnatini to‘lamaydi. Qarsaklar bilan zarur dori-darmonlarni sotib olib bo‘lmaydi. Siyosiy majburiyat byudjet jarayonidan o‘tgandagina ishonchli bo‘ladi», — deb qayd etdi u. BMT Bosh kotibi Antoniu Guterreshning murojaatini O‘zbekistondagi BMT rezident-kordinatori Sabine Mahl o‘qidi: u bolalar saratonini muhokama qilishni qabul qilib bo‘lmaydigan tengsizlik namunasi deb atadi va rivojlanayotgan mamlakatlar «qarzga botganini», IYB bo‘yicha taraqqiyot yetarli emasligini qayd etdi. BMT Bosh kotibining o‘rinbosari Amina Muhammad bolalar farovonligini milliy byudjetlarning ustuvorligiga aylantirishga, «IYB uchun stimul»ni (SDG stimulus) ilgari surishga va bolalarning o‘zlarini tinglashga chaqirdi.
Birinchi xonim bolalar saratoni haqida va «Mehrli maktab» tizimi
O‘zbekiston birinchi xonimi Ziroat Mirziyoyeva bolalar onkologiyasi bo‘yicha birinchi kongress ikki yil oldin Toshkentda «Faktlardan amallarga» shiori ostida o‘tganini, sammit doirasidagi ikkinchi xalqaro kongress esa o‘tgan yili BMT Bosh Assambleyasi sessiyasida JSST va Sent-Jud bolalar tadqiqot kasalxonasi bilan tashkil etilgan yuqori darajadagi tadbirning davomi ekanligini eslatdi. U global ma’lumotlarni keltirdi: 400 milliondan ortiq bola haddan tashqari qashshoqlikda yashaydi, deyarli 1 milliard iqlim o‘zgarishi oqibatlari xavfi eng yuqori bo‘lgan mamlakatlarda; rivojlangan mamlakatlarda saratondan 80% dan ortiq bola tuzaladi va ularning 96% dorilarga kirish imkoniga ega, qolgan mamlakatlarda 30% dan kami tuzaladi, zarur preparatlar bilan kasallangan bolalarning atigi 29% ta’minlangan. Mirziyoyeva to‘rt qadam taklif qildi: masofaviy tumanlardagi birlamchi bo‘g‘inga yetkazib beruvchi erta tashxis uchun innovatsion yechimlar; dori-darmon va davolash usullariga kirishdagi farqni qisqartirish; ota-onalarga psixologik yordamni mustahkamlash; kasallangan bolalar reyestrini kadrlar tayyorlash, davolash va tadqiqotlar uchun asosga aylantirish. Uning so‘zlariga ko‘ra, mamlakatda kasallik shubhasidan davolash boshlangunga qadar muddat 130–160 kundan 10–18 kunga qisqardi, dorilar bilan ta’minlanganlik 33% dan 88% ga oshdi; davolash davomida bolalar o‘qiydigan va psixologik yordam oladigan gospital maktablar bilan «Mehrli maktab» tizimi yaratildi.
Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish va O‘zbekiston islohotlari
BMT Bosh kotibining bolalarga nisbatan zo‘ravonlik masalalari bo‘yicha maxsus vakili Najat Maalla M’jid deyarli 1 milliard bola ko‘p o‘lchovli qashshoqlikda yashayotgini, dunyodagi har to‘rt boladan uchtasi hech qanday ijtimoiy himoyaga qamrab olinmaganini ma’lum qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik hamma joyda, jumladan ishonch doirasida ham o‘sib bormoqda. U ba’zi mamlakatlarda bolalarga nisbatan zo‘ravonlikdan keladigan iqtisodiy yo‘qotishlar sog‘liqni saqlash byudjetidan olti barobargacha bo‘lishi yoki milliy YaIMning 11%iga yetishi mumkinligini qayd etdi. Milliy ijtimoiy himoya agentligi direktorining birinchi o‘rinbosari Shahnoza Mirziyoyeva o‘tgan yili O‘zbekiston Bogota chaqiruviga qo‘shilganini va Markaziy Osiyoda birinchi bo‘lib Pathfinding tashabbusiga kirganini ma’lum qildi. Mamlakatda mintaqadagi birinchi «Barnaxus» markazi ishga tushirilgan bo‘lib, u yerda jinsiy zo‘ravonlikni boshidan o‘tkazgan bolalar bitta himoyalangan joyda tibbiy, psixologik va yuridik yordam oladi. Bolaga e’tiborsizlik qilish, onlayn-gruming, kiberbulling va stalkinglek uchun javobgarlik birinchi marta joriy etildi; voyaga yetmaganlarga qarshi jinsiy jinoyatlar uchun umrbod ozodlikdan mahrum qilishgacha bo‘lgan jazo nazarda tutilgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu yili mamlakatdagi so‘nggi yirik bolalar uyi yopildi va davlat bitiruvchilarni 23 yoshgacha — turar joy, universitet stipendiyalari va qo‘llab-quvvatlash dasturi bilan qo‘llab-quvvatlaydi. Uning aytishicha, «qamoqxonani eslatuvchi» muassasalar bo‘lgan xulq-atvori og‘ir bo‘lgan bolalar uchun muassasalar reabilitatsiya, ta’lim va profilaktikaga yo‘naltirildi.
