Asosiy ma’lumotlar
- El-Nino Janubiy Amerikada suv toshini, Markaziy Amerika va Sudanda qurg‘oqchilikni keltirib chiqardi
- Met Office hodisani «misli ko‘rilmagan» deb atamoqda, yaponiya agentligi — tarixdagi eng kuchli deb; NOAA hozircha rekordni e’lon qilmagan
- Rif hosil qiluvchi marjonlarning 44 foizi yo‘q bo‘lib ketish xavfi ostida — Nature jurnalidagi tadqiqot
Hodisaning miqyosi va rekord haqidagi bahslar
El-Nino — Tinch okeanining sharqiy qismida suv harorati g‘ayrioddiy darajada yuqori bo‘lganda yuzaga keladigan tabiiy hodisa; u taxminan ikki–yetti yilda bir marta takrorlanadi va odatda global o‘rtacha haroratni taxminan 0,2 °C ga oshiradi. Hozirgi «Super El-Nino»ning kuchi bo‘yicha baholar xilma-xil: britaniyalik Met Office uni «misli ko‘rilmagan» deb atamoqda, yaponiya meteorologiya agentligi — shu kungacha kuzatilgan eng kuchli hodisa deb atamoqda, biroq amerikalik sinoptiklar hozircha rekordni e’lon qilmagan. NOAA ma’lumotlariga ko‘ra, uning ma’lumotlar bazasida El-Ninoning eng kuchli yili 1982-yil bo‘lib qolmoqda, biroq idora hozirgi epizod ehtimol uni ortiq qilishini bildirmoqda. NOAAning yangilangan indeksiga ko‘ra, Tinch okeanining asosiy hududida qolgan tropik suvlarga nisbatan kamida uch oy davom etadigan 2,5 °C anomaliya kuzatishlar tarixidagi eng intensiv El-Nino bo‘lardi. Mayami universiteti klimatologi Emili Beker shunday dedi: «Har qanday ko‘rsatkichlar bo‘yicha biz juda kuchli El-Nino bilan shug‘ullanmoqdamiz», va hodisa tugagach uning tarixdagi o‘rnini to‘liq baholash mumkin bo‘lishini qo‘shdi.
Marjon riflari va o‘rmonlar xavf ostida
BMT ekspert tabiatni muhofaza qilish paneli raisi Devid Obura hozirgi El-Nino dunyo marjon riflari uchun «dahshatli qo‘shimcha xavf» keltirishini bildirdi. Tarixdagi to‘rtinchi global marjonlarning oqishi El-Nino bilan birga ularning ahvolini og‘irlashtirmoqda. Obura boshchiligida o‘tkazilgan va Nature jurnalida chop etilgan marjonlar holatining qayta baholanishi rif hosil qiluvchi turlar 2008-yildagi oxirgi global ro‘yxatga olishdan buyon keskin yomonlashganini va ularning 44 foizi yo‘q bo‘lib ketish xavfi ostida ekanini ko‘rsatdi. O‘rmonlar ham xavf ostida: mustaqil Forest Declaration Assessment ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan yili kesish sekinlashdi, biroq Markaziy Afrikada sharoitlarning yomonlashuvi va El-Ninoning tropiklarda yong‘in xavfini oshirishi tufayli taraqqiyot savol ostida.
Markaziy Amerikada qurg‘oqchilik
El-Nino keltirib chiqaradigan qurg‘oqchilik Meksikadan Panamagacha cho‘zilgan Markaziy Amerikaning Quruq koridoriga zarar yetkazmoqda. Avgust oyida harorat odatdagidan 4,3 °C yuqori bo‘lgan Salvadorda qishloq xo‘jaligi chorva mollari azob chekmoqda. «Tasavvur qiling, bu kichik jonivor qancha ozib ketgan! Nega? Chunki o‘t yo‘q», — dedi 54 yoshli rancher Antonio Aguilar, Sensuntepeke chorva bozorida ozgan sigirni ko‘rsatib. Hodisaning cho‘qqisi yil oxiriga qadar kutilmoqda; iliq atmosfera tuproqni tezroq quritadi va ko‘proq namlik ushlab turadi, bu ham qurg‘oqchilikni, ham kuchli yomg‘irlarni kuchaytiradi.
Janubiy Amerikada suv toshini
Ekstremal yomg‘irlar tufayli Iguazu daryosi o‘tgan hafta odatdagidan olti barobar ko‘p suv oqdi. Argentina parki hokimiyati «Iblis bo‘g‘zi»ga — Iguazu sharsharalarining eng katta kaskadiga boradigan yo‘l ham qatnashgan turistik yo‘llarni yopdi. 15-oktabrda Argentina shimoli-sharqidagi Parana daryosi xavfli 4,7 metrga ko‘tarildi, yaqin shaharlarda evakuatsiya boshlandi. Suv toshini, shuningdek, Paragvay va Urugvayda minglab odamlarni uylarini tark etishga majbur qildi. Oldingi El-Nino epizodlarida suv toshini xavfi ortgan hududlar Janubiy Amerika, AQSh janubi, Sharqiy Afrika va Markaziy Osiyo bo‘lgan.
Qashshoqlik va oziq-ovqat xavfsizligi uchun xavflar
BMT Taraqqiyot dasturi rahbari Alexander De Croo El-Nino energiya narxlarining o‘sishi va foiz stavkalarining ko‘tarilishi bilan birga millionlab odamlarni qashshoqlikka olib kelishi mumkinligi haqida ogohlantirdi. Qurg‘oqchilik Sudanning yarmidan ko‘p hududiga ta’sir qildi, bu yerda mojaro allaqachon ochlikni kuchaytirmoqda, mahalliy hosil yo‘qotishlariga va uy xo‘jaliklarini oziq-ovqat va daromaddan mahrum qilishga olib kelmoqda. Niderlandiyaning IHE Delft Institute for Water Education ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropaning makkajo‘xori va loviya kabi asosiy mahsulotlar importiga qaramligi uning oziq-ovqat xavfsizligini xavf ostiga qo‘yishi mumkin. Shri-Lanka markaziy banki El-Nino orolning o‘n yilliklar ichidagi eng og‘ir iqtisodiy inqirozdan keyingi nozik tiklanishiga zarba berishi mumkinligi haqida ogohlantirdi: dekabrgacha qattiq yomg‘irlar, kelgusi yil boshida esa uzoq davom etadigan qurg‘oqchilik bashorat qilinmoqda. De Croo xususiy investorlarni iqlim o‘zgarishining «iqtisodiy narxini» ham, unga qarshi kurashdan olinadigan «biznes foydasini» ham hisobga olishga chaqirdi.
