Asosiy ma’lumotlar

  • UNIFIL mandati 2026-yil 31-dekabrda tugaydi; Livan mandatni uzaytirishga harakat qilmoqda, biroq natijasiz
  • Isroil «Ko‘k chiziq»dan shimolda joylashgan «Sariq chiziq»ni nazorat qilmoqda; qariyb 329 ming kishi ichki ko‘chmanchi holatda qolmoqda
  • YEI 12-oktabrda uch yillik mandat bilan EUSM Lebanon missiyasini tuzdi — u UNIFIL o‘rnini bosmaydi

UNIFIL mandati tugashiga yaqinlashmoqda

Livanadagi BMT Muvaqqat kuchlari (UNIFIL) mandati tugamoqda va mamlakat janubining kelajagi bo‘yicha noaniqlik ortib bormoqda. Livan bosh vaziri Navaf Salam «UNIFIL chiqarilishi yangi xalqaro kuch to‘g‘risidagi kelishuvsiz amalga oshirilsa, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan vakuumni oldini olish zarurati» haqida ogohlantirdi. Hukumat mandatni oxirgi paytda uzaytirishga erishmoqda, biroq hozircha muvaffaqiyatsiz. Ko‘rinib turibdiki, 46 davlatdan 7565 tinchlikparvar 2026-yil 31-dekabrda «Ko‘k chiziq» zonasidan chiqarilishni boshlaydi.

«Ko‘k chiziq» va missiya tarixi

120 km uzunlikdagi «Ko‘k chiziq» — Isroil va Livan o‘rtasidagi BMT tomonidan belgilangan chiqib ketish chizig‘i, xalqaro miyozda tan olingan chegara emas. U 2000-yilda belgilangan, biroq UNIFIL qo‘shinlari mintaqada yana 1978-yildan, ya’ni Falastin qurolli guruhlari hujumlariga javoban Isroilning Livanaga bostirib kirishidan keyin joylashtirilgan. 2006-yilgi Isroil–«Hizbulloh» urushidan so‘ng mandati Livan armiyasiga BMT Xavfsizlik Kengashining 1701-rezolyutsiyasini amalga oshirishda yordam berish uchun kengaytirildi; rezolyutsiya «Ko‘k chiziq» va Litani daryosi o‘rtasidagi hudud Livan hukumati va UNIFILga tegishli qurollardan tashqari qurolsiz bo‘lishini hamda Isroil kuchlarining Livan janubidan chiqarilishini talab qiladi.

Janubdagi hozirgi vaziyat

2023-yil oktabrdagi «Hizbulloh» hujumlari va 2024-yilgi urushdan so‘ng Isroil e’lon qilgan xavfsizlik zonasi — «Ko‘k chiziq»dan shimolda joylashgan «Sariq chiziq» doirasida Livan hududining katta qismlarini nazorat qilib turmoqda. Xalqaro migratsiya tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilgi mojaro davomida ko‘chirilgan 1,2 mln dan ortiq kishidan qariyb 329 mingi 29-sentabr holatiga ko‘ra ichki ko‘chmanchi holatda qolgan. Isroil Livan janubidagi uylar va infratuzilmaga katta zarar yetkazib, buni mamlakat shimolidagi fuqarolarni himoya qilish uchun zarur deb bildirmoqda. UNIFIL matbuot kotibi Kandis Ardiel DWga vaziyat tarang qolayotganini xabar qildi: Isroil harbiy operatsiyalari, jumladan Livan havo hududi ustidan aviatsiya va dron parvozlari, aviazarbalar, artilleriya va minomyot o‘qi davom etmoqda. 31-dekabrgacha missiya monitoring va tomonlar o‘rtasidagi kundalik aloqalarni davom ettirmoqda, qo‘shinlarning chiqarilishi esa bosqichma-bosqich o‘tadi.

Bayrut dilemmalari va «Hizbulloh»ning qurolsizlanishi

AQSh va Germaniya jumladan bir qator davlatlar tomonidan terrorchilik tashkiloti deb tan olingan «Hizbulloh» (YEI uning qurolli qanotini terrorchilik tashkiloti sifatida tan oladi) Isroil kuchlari Livanda qolgan ekan, o‘z-o‘zini himoya qilish zarurati bilan asoslanib, qurolsizlanishdan bosh tortmoqda. Guruh Eron bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, baholarga ko‘ra, Eron va Isroil o‘rtasida yangi mojaro yuzaga kelsa, Isroil shimolida ikkinchi front ochishi mumkin edi. Tadqiqotchi Pol Shaya DWga Bayrut xalqaro kuch bo‘lmasa, tomonlardan birortasining kelishuvlarni buzishi nazoratsiz qolishidan xavotirda ekanini bildirdi. Yillar davomidagi siyosiy inqiroz, pandemiya, inflyatsiya, 2020-yilgi Bayrut portidagi portlash va 2024-yilgi urushdan zaiflashgan Livan iqtisodiyoti xalqaro moliyalashtirishga tayanadi, uning katta qismi AQSh va Fors ko‘rfazi davlatlari tomonidan «Hizbulloh»ning qurolsizlanishiga bog‘langan. International Crisis Group tadqiqotchisi Devid Vud prezident Jozef Aun va bosh vazir Salam imkoniyatlari cheklangan deb hisoblaydi: Isroil bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokaralar «Hizbulloh» va Eronni o‘z ichiga olmaydi, guruhni kuch bilan qurolsizlantirishga urinish esa, guruhning o‘z ogohlantirishlariga ko‘ra, urushga olib kelishi mumkin edi. Kuzatuvchilar fikricha, tunellar va qurol omborlarining vayron qilinishiga, Eron bilan urush tufayli ta’minot yo‘llarining cheklanishiga va ittifoqchisi Bashor Asadning qulashiga qaramay, «Hizbulloh» hanuzgacha Livan armiyasidan yaxshiroq qurollangan.

YEI missiyasi UNIFIL o‘rnini bosadimi?

12-oktabr kuni YEI tashqi ishlar vazirlari Livanani qo‘llab-quvvatlash missiyasini (EUSM Lebanon) dastlabki uch yillik mandat bilan tuzishga kelishib oldilar. YEI tashqi siyosat bo‘yicha oliy vakili Kaya Kallas missiya fuqarolik va harbiy komponentlarga ega bo‘lib, «mahalliy hokimiyat tomonidan juda yaxshi qarshi olinganini» ta’kidladi. Yevropa Kengashi ma’lumotlariga ko‘ra, missiya 1701-rezolyutsiyaga muvofiq Livan qurolli kuchlari va ichki xavfsizlik kuchlari, jumladan chegara muhofazasi imkoniyatlarini mustahkamlashi kerak. Biroq u UNIFIL o‘rnini bosish uchun mo‘ljallanmagan: Livan janubini patrul qilish o‘rniga u dastlab Litani daryosidan shimolda faoliyat yuritadi. UNIFILning bir necha faol ishtirokchisi — Italiya, Fransiya, Ispaniya, Irlandiya, Germaniya, Avstriya, Finlyandiya va Polsha yangi missiyada qatnashishga qiziqish bildirgan. Shaya buni Bayrut uchun ijobiy signal deb baholab, Livan jamiyati armiyani kuchli qo‘llab-quvvatlashini, armiyani ko‘pchilik suverenitetni himoya qilishga va butun mamlakat nomidan gapirishga qodir yagona institut deb hisoblashini qo‘shdi.