Asosiy ma’lumotlar

  • Nazorat qilinayotgan umurtqali populyatsiyalar 52 yilda 73% ga, chuchuk suvda 85% ga qisqargan (WWF)
  • Taxminan bir million o‘simlik va hayvon turi qirilish xavfi ostida
  • Tiklanish misollari: yashil dengiz toshbaqalari va dengiz vidralari yo‘qotishlar qaytarilishini ko‘rsatmoqda

Tabiat xavf ostida: bioxilma-xillik yo‘qolishining miqyosi

Bioxilma-xillik — sayyora­dagi barcha hayot majmui — iqlimni tartibga solish, tuproq salomatligi, suvni tozalash va oziq-ovqat ishlab chiqarish kabi ekotizim xizmatlarini ta’minlaydi. WWFning bosh ilmiy xodimi Rebekka Shouning aytishicha, odamlar bu xizmatlardan har kuni, tabiat normal ishlab turganda deyarli o‘ylamasdan foydalanadi. WWFning so‘nggi «Jonli sayyora» hisobotiga ko‘ra, o‘tgan 52 yil ichida nazorat qilinayotgan umurtqali hayvonlar populyatsiyalari o‘rtacha 73% ga qisqargan, chuchuk suv ekotizimlari esa barchasidan ko‘proq zarar ko‘rgan — pasayish 85% ni tashkil etgan. Bu ma’lumotlar tabiatga bosimni kamaytirmasa, taxminan bir million o‘simlik va hayvon turi yo‘qolishi mumkinligini ko‘rsatuvchi boshqa tadqiqotlar bilan mos keladi. Shou vaziyatni «juda kesil pasayish» deb atadi va chuchuk suv, oziq-ovqat va toza havoga bog‘liq bo‘lgan «hayot to‘qimasi» yechilayotganining erta signalini ko‘radi.

Inson ekotizimlar bilan birga nimalarni yo‘qotadi

Olimlar tabiat qiymatining aniq misollarini keltiradi. 1700-yildan 2000-yilgacha taxminan 85% botqoq yerlari yo‘q bo‘lgan. Kanadaning Vaterloo universiteti tadqiqoti Janubiy Ontariodagi botqoqlar va suv-batqoq yerlari har yili 4,2 mlrd kanada dollari (taxminan 2,63 mlrd yevro) qiymatida suvni filtrlash xizmatlarini ko‘rsatishini, xususan fosforni olib tashlab, ichimlik suvi manbalarining tozaligini saqlashini ko‘rsatdi; ularning yo‘qolishi suvni tozalashni keskin qimmatlashtiradi. Dunyo oziq-ovqat ekinlarining 75% dan ortiq turi, jumladan asalarilar va ko‘rshapalaklar qatoridagi hayvonlar changlatishiga qisman bog‘liq. Tuproq degradatsiyasi va iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘ronlar hamda issiqlik to‘lqinlari allaqachon hosilga zarar yetkazmoqda. Buyuk Britaniya hukumatining yaqinda e’lon qilingan hisobotiga ko‘ra, har bir muhim ekotizim «qulash yo‘lida», tabiat degradatsiyasi esa global oziq-ovqat va geosiyosiy barqarorlikka tahdid solmoqda. London zooloji jamiyati ilmiy xodimi Luiza Makrey Buyuk Britaniya ko‘pgina davlatlar kabi oziq-ovqat importiga, shu sababli butun dunyo ekotizimlariga bog‘liq ekanini ta’kidladi. Bundan tashqari, zamonaviy dori-darmonlarning taxminan 50% tabiiy birikmalarga asoslangan: penitsillin, taxminlarga ko‘ra, 500 mln dan ortiq hayotni qutqargan, VOZ ma’lumotlariga ko‘ra esa sariga qarshi preparatlarning taxminan 70% tabiiy mahsulotlardan yoki tabiatdan ilhomlangan birikmalardan yaratilgan.

Kalit turlar va bitta o‘yinchining yo‘qolish narxi

Turning yo‘qolishini ba’zan boshqalar qoplaydi, lekin har doim emas — ayniqsa ekotizimlarda nomutanosib katta rol o‘ynaydigan «kalit turlar» haqida gap ketganda. Misol — istiridlar: ularning riflarining 85% dunyoda yo‘qotilgan, shu bilan birga katta istiridde kuniga 50 gallongacha suvni filtrlaydi. Shouning so‘zlariga ko‘ra, istiridlar yo‘qolishi suv filtrlanishi, boshqa turlar uchun yashash muhiti va qirg‘oq jamoalarining bo‘ron suv ko‘tarilishidan himoyasini yo‘qotish demakdir. Ayrim turlarning yo‘qolishi odamlar salomatligiga ham ta’sir qilishi mumkin: bitta tadqiqot Shimoliy Amerikada qizil tulki populyatsiyasining qisqarishini kana yuqadigan Laym kasalligining tarqalishi bilan bog‘lagan.

Oltinchi ommaviy qirg‘in va vaziyatni o‘zgartirish

Sayyora beshta ommaviy qirg‘inni boshidan o‘tkazgan. Olimlarning fikricha, turlarning yo‘qolishining hozirgi sur’atlari asosan inson faoliyati keltirib chiqaradigan oltinchi hodisaga ishora qiladi. Makrey va Shou vaziyatni juda xavotirli deb ataydi, ammo umidsizlikka berilmaslikka chaqiradi. Makrey statistika «vahimaga emas, harakatga undashi kerakligini» ta’kidlaydi. WWF hisobotida muvaffaqiyat misollari ham keltirilgan: yashil dengiz toshbaqalarining soni tuxum qo‘yish joylarini muhofaza qilish va tasodifiy ovlashni kamaytiruvchi baliq ovlash o‘zgarishlari tufayli tiklandi. XIX asrda AQSHning Tinch okeani sohilida mo‘yna uchun deyarli qirib tashlangan dengiz vidralari ov qilish taqiqlangandan keyin tiklandi — ular ortidan yashash muhiti bo‘lib xizmat qiladigan, qirg‘oqlarni himoya qiladigan va uglerod yutadigan suv o‘tlari o‘rmonlari qayta jonlandi. «Bu qaytarilishi mumkinligi juda muhim», — deb ta’kidladi Makrey, bioxilma-xillik yo‘qolishi va iqlim o‘zgarishi bir-birini kuchaytirishi, ammo umumiy yechimlarga ega ekanligini qo‘shdi. Shou xulosa qildi: «Biz vaziyatni kichik miqyosda o‘zgartirishni o‘rganmoqdamiz. Haqiqiy sinov — buni katta miqyosda amalga oshirish, shunda bu global ko‘rsatkichlarda ko‘rinadi».

Yerevanda COP17: yechimlar izlash

Yaqin ikki hafta davomida Yerevanda (Armaniston) COP17 — BMTning navbatdagi bioxilma-xillik sammiti rejalashtirilgan bo‘lib, unda minglab siyosatchilar, biznes va fuqarolik jamiyati vakillari tabiat yo‘qolishini 2030-yilgacha to‘xtatish bo‘yicha majburiyatlarni bajarish ustida ishlashadi. Biroq nashrda qayd etilishicha, bu maqsadlarga erishish bo‘yicha taraqqiyot yetarli emas, moliyalashtirish va amalga oshirish esa asosiy muammolar qatorida.