Asosiy ma’lumotlar

  • G‘ubka-shahar kontseptsiyasi 2000-yillar boshida xitoylik landshaft arxitektori Konjsyan Yu tomonidan ishlab chiqilgan; Xitoy 2030-yilga qadar shahar qurilishining 80 foizini bu modelga o‘tkazishni rejalashtirmoqda.
  • Yevropada misollar Malmyo (Ogustenborg tumani), Rotterdam (Bentxempleyn maydoni) va Kopengagenda (Tosinge Plads) mavjud; YI «Sponge Facility» mexanizmini ishlab chiqmoqda.
  • Arup kompaniyasidan Jastin Abbot so‘zlariga ko‘ra, g‘ubka-shaharlar an’anaviy drenaj infratuzilmasini almashtirmaydi — 2024-yilda Valensiya yaqinidagi suv toshqinlari bunday yechimlar chegarasini ko‘rsatdi.

Suv — ikki tomonlama xavf va resurs

Keskin ob-havo o‘zgarishlari suvni Yevropa shaharlari uchun ikki tomonlama xavfga aylantirdi: bo‘ronlar paytida suv juda ko‘p, qurg‘oqchilikda esa juda kam. Bir qator mutaxassislar fikricha, muammoni «g‘ubka-shahar» kontseptsiyasi — yigirma yil oldin Xitoyda birinchi marta sinovdan o‘tkazilgan tabiatga yo‘naltirilgan shaharsozlik yondashuvi hal qilishi mumkin. Model yashil zonalar, suv o‘tkazuvchan qoplamalar va suv to‘plash tizimlari yordamida shahar hududlarini modernizatsiya qilishni nazarda tutadi; ular yomg‘irni kanalizatsiyaga yo‘naltirish o‘rniga yutadi, saqlaydi va qayta ishlatadi. Bu drenaj tarmoqlariga yuklamani kamaytiradi va qurg‘oqchilik davrlari uchun suv zaxiralarini saqlaydi. «Shaharlar moslasha oladigan eng samarali usullardan biri — yog‘ingarchilikni chiqindi emas, qimmatli resurs sifatida ko‘rgan asrlik shahar qurilish amaliyotlarini qayta ko‘rib chiqishdir», — deydi muhandislik-maslahat kompaniyasi Arupda ilmiy xodim va Yevropadagi suv resurslari yo‘nalishi rahbari Jastin Abbot.

Kontseptsiyaning kelib chiqishi

G‘ubka-shahar modeli 2000-yillar boshida xitoylik landshaft arxitektori Konjsyan Yu tomonidan ishlab chiqilgan. U yomg‘ir suvi kanalizatsiya va daryolarga tushishidan oldin ushlash uchun hovuzlar, botqoq yerlar va o‘simliklar ekilgan drenaj kanallaridan foydalanishni taklif qilgan. Uning hisob-kitoblariga ko‘ra, oqimni sekinlashtirish suv toshqini xavfini kamaytiradi, to‘plangan suv esa yer osti suvlarini to‘ldirishi yoki qurg‘oqchilikda parklarni sug‘orish uchun ishlatilishi mumkin. Yashil qoplamalar issiqqo‘lik paytida ko‘chalarni ham sovutadi, ba‘zi hollarda esa sog‘lom tuproq va botqoq yerlar o‘rmon yong‘inlaridan himoya qilishga yordam beradi. 79 kishi hayotini olib ketgan 2012-yilgi Pekindagi halokatli suv toshqinidan so‘ng Yuning g‘oyalari e’tiborliroq qabul qilina boshlandi. 2014-yilda Xitoy g‘ubka-shaharlarni rivojlantirish bo‘yicha milliy tavsiyalarni tasdiqladi, 2015-yilda Uxan, Syamen va Chuntszin, jumladan, 16 shaharda pilot dasturni ishga tushirdi, 2016-yilda esa Shanxay va Shenchjen, jumladan, yana 14 shaharni qo‘shdi. 2030-yilga qadar Xitoy qurilgan shahar hududining 80 foizini g‘ubka-shaharlarga aylantirishni rejalashtirmoqda.

Yevropa tajribasi

Yevropada shunga o‘xshash loyihalar allaqachon bir necha o‘n yil davomida amalga oshirilmoqda. 1998–2002-yillarda shvetsiyalik Malmyo suv toshqinlariga duchor bo‘lgan Ogustenborg tumanini qayta tartibga soldi: yashil tomirlar o‘rnatildi, botqoq yerlar, to‘g‘lov hovuzlari va olti kilometr suv kanallari yaratildi; 2007 va 2014-yillardagi kuchli bo‘ronlar paytida tuman shaharning boshqa qismlariga qaraganda ancha kam zararlandi. Rotterdamda (Niderlandiya) 2013-yilda ochilgan Bentxempleyn suv maydoni qurg‘oq havoda basketbol maydoni va dam olish zonasi bo‘lib xizmat qiladi, yomg‘ir paytida esa uning uch havzasi vaqtincha 1,7 million litrgacha suv saqlaydi. Bir yil o‘tib Kopengagenda (Daniya) ochilgan Tosinge Plads maydoni yer osti rezervuarlari va suv tuproqqa singadigan sayoz ekilgan uchastkalar — yomg‘ir bog‘lari yordamida yaqin atrofdagi tomirlardan suv yig‘adi. Yevropa Komissiyasi bunday loyihalarni kengaytirishni umid qilmoqda: 2025-yilda qabul qilingan suv resurslari barqarorligi strategiyasi g‘ubka-shaharlarni rivojlantirish va botqoq yerlarni tiklashni nazarda tutadi, YI esa hozir bunday tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash uchun «Sponge Facility» mexanizmi ustida ishlamoqda.

Cheklovlar va joriy etish qiyinchiliklari

O‘zgarishlar oson emas: himoyalangan binolar, tor ko‘chalar va yer ostidagi kommunikatsiyalar tarixiy markazlarni qayta qurishni murakkablashtiradi. Abbot so‘zlariga ko‘ra, bu noan’anaviy yechimlardan voz kechish uchun sabab emas: «Bu qiyinchiliklar harakatsizlikka emas, balki aniqroq yondashuvga turtki bo‘lishi kerak». U hovlilarda asfaltni olib tashlash, ko‘proq daraxt ekish, qisman yoki to‘liq o‘simliklar bilan qoplangan yashil tomirlar o‘rnatish kabi kichik aralashuvlarni taklif qiladi. Shu bilan birga, eng yashil shahar ham cheklangan miqdordagi suvni yuta oladi: ekstremal bo‘ronlar paytida tuproq to‘yadi, rezervuarlar to‘ladi va ortiqcha suvga joy qolmaydi. 2024-yilda Valensiya atrofidagi halokatli suv toshqinlari ekstremal yog‘ingarchilik shahar himoyasini ishdan chiqarganda qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatdi. «G‘ubka-shaharlar bilan bog‘liq chora-tadbirlar haqiqatan kuchli vosita, ammo ular yolg‘iz o‘zi barcha muammolarni hal qila olmaydi», — ta’kidlaydi Abbot.

Kompleks yondashuv

Abbot fikricha, shaharlarga an’anaviy drenaj tizimlari, yirik suv omborlari va yomg‘ir bog‘lari hamda botqoqlar sig‘imi chegarasiga yetganda toshqin suvlari oqib chiqishi mumkin bo‘lgan maxsus ajratilgan oqim yo‘llari hanuzgacha kerak. Bu faqat muhandislik masalasi emas: mutaxassis fikricha, yomg‘ir suvlarini boshqarish mas’uliyati shahar hokimiyatlari, suv ta’minoti operatorlari, quruvchilar va yer egalariga tegishli, bitta ishtirokchining qarori butun tumanlarga ta’sir qilishi mumkin. «Shaharlarni rejalashtirish va loyihalashda birinchi navbatda suv haqida o‘ylash kerak. Bizga kerak